1814-2014: 200 Χρόνια από την Ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας

Δημοσιεύθηκε: 15 Σεπτεμβρίου 2014 Κατηγορίες: Επιστήμες, Τέχνες & Πολιτισμός

εικ. «Σκουφάς, Τσακάλωφ και Ξάνθος ορκίζονται,
Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας (μουσείο κέρινων ομοιωμάτων Π. Βρέλλη)»

1814-2014: 200 Χρόνια από την Ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας
Επιμέλεια Αφιερώματος: Σοφία Ντρέκου/Αέναη επΑνάσταση

Σήμερα, Ανήμερα της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού 14 Σεπτεμβρίου 2014, κλείνουν 200 χρόνια πού το 1814 ο Νικόλαος Σκουφάς, από το Κομπότι τής Άρτας, ο Εμμανουήλ Ξάνθος από την Πάτμο και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ από τα Ιωάννινα, ιδρύουν στην Οδησσό τη Φιλική Εταιρεία.

Σαν σήμερα. Περάσαν δυο αιώνες από την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας. Ιστορικό παράδειγμα αιώνιας ισχύος που αποδεικνύει πως για να γυρίσει ο ιστορικός τροχός δεν ειναι απαραίτητες τόσο οι συνθήκες όσο η ύπαρξη νοήματος κι οράματος έστω και κόντρα στους άνεμους των Καιρών. Επίκαιρο όσο ποτέ το παράδειγμα. Ας ευχηθούμε την ιστορική επανάληψη του. Δόξα και τιμή στους Φιλικούς μας. Ελαφρύ το χώμα των εργατών της λευτεριάς του Νέου Ελληνισμού.

Η Φιλική Εταιρεία ήταν η σημαντικότερη από τις μυστικές οργανώσεις που σχηματίστηκαν για την προετοιμασία επανάστασης για την απελευθέρωση των Ελλήνων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό, και σύμφωνα από τους παλαιότερους ιστορικούς, από τον Εμμανουήλ Ξάνθο, το Νικόλαο Σκουφά, Αθανάσιο Τσακάλωφ.

Τέταρτο μέλος της, μυήθηκε ο Αντώνιος Κομιζόπουλος από τη Φιλιππούπολη. Επίσης από τα πρώτα μέλη που μυήθηκαν ήταν και ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος (και μάλιστα κατά ορισμένες πηγές συνιδρυτής, πριν τον Ξάνθο που μυήθηκε αργότερα).

Οι Φιλικοί αφού μυούνταν στην Εταιρεία έδιναν όρκο πίστης και επικοινωνούσαν με κώδικες, ψευδώνυμα και συνθηματικές λέξεις.

«Ο μυστικός χαρακτήρας της εξηγεί εν μέρει τον περιορισμένο και αμφίσημο χαρακτήρα των τεκμηρίων που άφησε πίσω της.»

ΟΡΚΟΣ ΦΙΛΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

«Ορκίζομαι ενώπιον του αληθινού Θεού, ότι θέλω είμαι επί ζωής μου πιστός εις την Εταιρείαν κατά πάντα. Να φανερώσω το παραμικρόν από τα σημεία και τους λόγους της, μήτε να σταθώ κατ’ ουδένα λόγον ή αφορμή του να καταλάβωσι άλλοι ποτέ, ότι γνωρίζω τι περί τούτων, μήτε εις συγγενείς μου, μήτε εις πνευματικόν ή φίλον μου.

Ορκίζομαι ότι εις το εξής δεν θέλω έμβει εις καμμίαν εταιρείαν, οποία και αν είναι, μήτε εις κανέναν δεσμόν υποχρεωτικόν. Και μάλιστα, οποιονδήποτε δεσμόν αν είχα, και τον πλέον αδιάφορον ως προς την Εταιρείαν, θέλω τον νομίζει ως ουδέν.

Ορκίζομαι ότι θέλω τρέφει εις την καρδίαν μου αδιάλλακτον μίσος εναντίον των τυράννων της πατρίδος μου, των οπαδών και των ομοφρόνων με τούτους, θέλω ενεργεί κατά πάντα τρόπον προς βλάβην και αυτόν τον παντελή όλεθρόν των, όταν η περίστασις το συγχωρήσει.

Ορκίζομαι να μη μεταχειριστώ ποτέ βίαν δια να αναγνωρισθώ με κανένα συνάδελφον, προσέχων εξ εναντίας με την μεγαλυτέραν επιμέλειαν να μην λανθασθώ κατά τούτο, γενόμενος αίτιος ακολούθου τινός συμβάντος, με κανένα συνάδελφον.

Ορκίζομαι να συντρέχω, όπου εύρω τινά συνάδελφον, με όλην την δύναμιν και την κατάστασίν μου. Να προσφέρω εις αυτόν σέβας και υπακοήν, αν είναι μεγαλύτερος εις τον βαθμόν και αν έτυχε πρότερον εχθρός μου, τόσον περισσότερον να τον αγαπώ και να τον συντρέχω, καθ΄όσον η έχθρα μου ήθελεν είναι μεγαλυτέρα.

Ορκίζομαι ότι καθώς εγώ παρεδέχθην εις Εταιρείαν, να δέχομαι παρομοίως άλλον αδελφόν, μεταχειριζόμενος πάντα τρόπον και όλην την κανονιζομένην άργητα, εωσού τον γνωρίσω Έλληνα αληθή, θερμόν υπερασπιστήν της πατρίδος, άνθρωπον ενάρετον και άξιον όχι μόνον να φυλάττη το μυστικόν, αλλά να κατηχήση και άλλον ορθού φρονήματος.

Ορκίζομαι να μην ωφελώμαι κατ’ ουδένα τρόπον από τα χρήματα της Εταιρείας, θεωρών αυτά ως ιερό πράγμα και ενέχυρον ανήκον εις όλον το Έθνος μου. Να προφυλάττωμαι παρομοίως και εις τα λαμβανόμενα εσφραγισμένα γράμματα.

Ορκίζομαι να μην ερωτώ κανένα των Φιλικών με περιέργειαν, δια να μάθω οποίος τον εδέχθη εις την Εταιρείαν. Κατά τούτο δε μήτε εγώ να φανερώσω, ή να δώσω αφορμήν εις τούτον να καταλάβη, ποίος με παρεδέχθη. Να αποκρίνομαι μάλιστα άγνοιαν, αν γνωρίζω το σημείον εις το εφοδιαστικόν τινός.

Ορκίζομαι να προσέχω πάντοτε εις την διαγωγήν μου, να είμαι ενάρετος. Να ευλαβώμαι την θρησκείαν μου, χωρίς να καταφρονώ τας ξένας. Να δίδω πάντοτε το καλόν παράδειγμα. Να συμβουλεύω και να συντρέχω τον ασθενή, τον δυστυχή και τον αδύνατον. Να σέβομαι την διοίκησιν, τα έθιμα, τα κριτήρια και τους διοικητάς του τόπου, εις τον οποίον διατριβώ.

Τέλος πάντων ορκίζομαι εις Σε, ω ιερά πλην τρισάθλια Πατρίς! Ορκίζομαι εις τας πολυχρονίους βασάνους Σου. Ορκίζομαι εις τα πικρά δάκρυα τα οποία τόσους αιώνας έχυσαν και χύνουν τα ταλαίπωρα τέκνα Σου, εις τα ίδια μου δάκρυα, χυνόμενα κατά ταύτην την στιγμήν, και εις την μέλλουσαν ελευθερίαν των ομογενών μου ότι αφιερώνομαι όλως εις Σε. Εις το εξής συ θέλεις είσαι η αιτία και ο σκοπός των διαλογισμών μου.

Το όνομά σου ο οδηγός των πράξεών μου, και η ευτυχία Σου η ανταμοιβή των κόπων μου. Η θεία δικαιοσύνη ας εξαντλήσει επάνω εις την κεφαλήν μου όλους τους κεραυνούς της, το όνομά μου να είναι εις αποστροφήν, και το υποκείμενόν μου το αντικείμενον της κατάρας και του αναθέματος των Ομογενών μου, αν ίσως λησμονήσω εις μίαν στιγμήν τας δυστυχίας των και δεν εκπληρώσω το χρέος μου. Τέλος ο θάνατός μου ας είναι η άφευκτος τιμωρία του αμαρτήματός μου, δια να μη λησμονώ την αγνότητα της Εταιρείας με την συμμετοχήν μου».

ΒΙΝΤΕΟ: «1821 Ο όρκος της Φιλικής Εταιρίας.»

Ο όρκος της συνέχειας
Ν. Λυγερός

Δεν πρόκειται 14/09/2014
να ξεχάσω 1814
ότι το πιο σημαντικό +200
είναι η απελευθέρωση χρόνια
του Ελληνισμού ελευθερίας
κι ότι κάθε εμπόδιο
δίνει μεγαλύτερη
αξία στον αγώνα
κατά συνέπεια
ακόμα και μόνος
θα συνεχίσω
το έργο των Φιλικών
γιατί είναι
το πρέπον
για την Ανθρωπότητα
και το Χρόνο
λόγω των δεσμών.

Πηγή: «Ο Μεγάλος Όρκος» Επιμέλεια: Σοφία Ντρέκου/Νίκος Λυγερός Ποίηση και Λόγοι

ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ
200 χρόνια από την ίδρυσή της

Οι Φιλικοί μπορεί να μην κατάφεραν να υλοποιήσουν το όραμά τους,
όμως κατάφεραν να ανοίξουν τον ασκό του Αιόλου στην επικράτεια των Οθωμανών

Σύμφωνα με τους ιστορικούς που ασχολήθηκαν με τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό της Νέας Ρωσίας (έτσι ονομάζονταν τότε οι περιοχές που είχαν ενσωματωθεί στη Ρωσική Αυτοκρατορία στο τέλος του 18ου αιώνα) μια μυστική εταιρεία για να προετοιμάσει την ελληνική αντιαπολυταρχική εξέγερση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Ξυλογραφία με τους ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας, Τσακάλωφ, Σκουφά και Ξάνθο

Ιδρυτές της θεωρούνται οι Εμμανουήλ Ξάνθος, Νικόλαος Σκουφάς και Αθανάσιος Τσακάλωφ. Στη συνέχεια μυήθηκε ο Αντώνιος Κομιζόπουλος από τη Φιλιππούπολη και αργότερα ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος. Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας υπήρξε αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας οργάνωσης των πλέον ανήσυχων ατόμων της ελληνικής Διασποράς.

Λίγα χρόνια πριν είχε ιδρυθεί στο Παρίσι το Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον, μέλος του οποίου υπήρξε ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, ο οποίος αργότερα θα πρωτοστατήσει στην ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας. Το Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον βάσιζε τις πολιτικές του επιδιώξεις στην πολιτική του Ναπολέοντα. Ακολουθούσε τους κανόνες των καρμπονάρων και των ελευθεροτεκτόνων και είχε υιοθετήσει το μυστικό όρκο με τον οποίο δεσμεύονταν τα μέλη του.

Ριζοσπάστες κατά «ρεφορμιστών»

Η ήττα του Ναπολέοντα οδήγησε στο μαρασμό του Ελληνόγλωσσου Ξενοδοχείου. Η επόμενη προσπάθεια της μάλλον αγγλόφιλης «Φιλομούσου Εταιρείας» των Αθηνών θα είναι εξαιρετικά περιορισμένη σε κύκλους κάποιων λίγων διανοουμένων και ποτέ δεν θα καταφέρει να αποκτήσει λαϊκό έρεισμα στην -κυρίως αλβανόφωνη- κωμόπολη που ήταν τότε η οθωμανική Αθήνα.

Σύμφωνα με τις αναφορές του Φιλικού και ιερολοχίτη Π. Καλεβρά, πρέπει να υπήρχαν και άλλες μυστικές οργανώσεις, όπως η «Εταιρεία του Λέοντος» και η «Εταιρεία του Φοίνικος», που στόχευαν στην απελευθέρωση των Ελλήνων. Εχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον ότι εκείνη την πρώιμη περίοδο εμφανίζονται οι διαφορετικές στρατηγικές, που θα ακολουθήσουν το εγχείρημα της Απελευθέρωσης στους επόμενους δύο αιώνες, ώς την τελική του στιγμή, που δεν είναι άλλη από τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Έτσι λοιπόν, ο Καλεβράς αποκαλύπτει ότι η «εταιρεία επιλεγομένη του Λέοντος» θεωρούσε ότι η απελευθέρωση των Ελλήνων θα επιτευχθεί με την «ευδαιμονία των εν Τουρκία χριστιανών». Αυτή η θεώρηση είχε προκαλέσει την μήνιν των μελών του «Φοίνικος», οι οποίοι τη χαρακτήρισαν «επιβλαβήν και καταχθόνιον». Επηρεασμένοι και ριζοσπαστικοποιημένοι από τους καρμπονάρους επαναστάτες, τα μέλη του Φοίνικα επαγγέλλονταν τη βίαιη επανάσταση και όχι τη βαθμιαία απόκτηση ισχύος εντός των οθωμανικών δομών. Μέλη του Φοίνικα υπήρξαν ο Ν. Σκουφάς και ο Εμμ. Ξάνθος, οι οποίοι με τη μετάβασή τους στην Οδησσό θα συμβάλουν στη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας.

Η εφαρμογή

Οι επιπτώσεις της κοσμοαντίληψης των Φιλικών επί της ιστορίας της Εγγύς Ανατολής και των Βαλκανίων θα είναι συντριπτική. Μπορεί να μην κατάφεραν να υλοποιήσουν το όραμά τους. Μπορεί να είδαν στο τέλος της επαναστατικής διαδικασίας -που οργάνωσε και πυροδότησε το 1821- το όραμα να λαμβάνει σάρκα και οστά μόνο στο βαλκανικό Νότο, ως ένα κακέκτυπο των αρχικών τους επιδιώξεων. Όμως κατάφεραν να ανοίξουν τον ασκό του Αιόλου στην υπό απολυταρχικό ισλαμικό έλεγχο επικράτεια των Οθωμανών. Η εποχή της μετάβασης από τη θεοκρατική ισλαμική απολυταρχία στα έθνη-κράτη του δυτικού Διαφωτισμού είχε αρχίσει.

*ΒΛΑΣΗΣ ΑΓΤΖΙΔΗΣ, Διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας, μαθηματικός,
ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΗΣ ΦΙΛΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ
ΟΔΗΣΣΟΣ: Εδώ γιορτάζουν κάθε χρόνο την 25η Μαρτίου

Της ΛΙΑΣ ΒΑΛΑΤΑ-ΤΣΙΑΜΑ*
Η Οδησσός είναι η πόλη που ίδρυσε, το 1794, η Αικατερίνη η Μεγάλη, αμέσως μετά την ανακατάληψη των περιοχών που βρίσκονταν για αιώνες κάτω από οθωμανική κυριαρχία.

Η Οδησσός οφείλει πολλά στον εθνικό μας ευεργέτη και μαικήνα Γρηγόριο Μαρασλή

Κτισμένη με βάση τα πρότυπα του ευρωπαϊκού νεοκλασικισμού, με τη βοήθεια του πρώτου κυβερνήτη της, Γάλλου δούκα Ρισελιέ (1803-1814), η Οδησσός, χάρη στη γεωγραφική της θέση στις εκβολές του Δνείστερου στον Εύξεινο Πόντο, δεν άργησε να γίνει το δεύτερο μεγάλο λιμάνι, μετά την Αγία Πετρούπολη, και η τρίτη σε πληθυσμό πόλη της Ρωσίας. Σημαντικότατο ρόλο στην οικοδόμηση της πόλης έπαιξαν οι Ελληνες πάροικοι και οι ελληνικής καταγωγής εγκατεστημένοι στην πόλη μεγαλέμποροι.

Από τις αρχές του 19ου αιώνα, αναπτυγμένη οικονομικά, με ακμαία ελληνική παροικία, η πολυεθνική, πολυπολιτισμική Οδησσός οφείλει πολλά στον εθνικό μας ευεργέτη και μαικήνα Γρηγόριο Μαρασλή.

Παρά τις πολλές γεωπολιτικές ανακατατάξεις στην ευρύτερη περιοχή, η Οδησσός παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα και καλύτερα εξοπλισμένα μαυροθαλασσίτικα λιμάνια, κύρια «πόρτα» του εμπορικού μας ναυτικού στη Ρωσία, «ελεύθερο λιμάνι» (porto franco) γενικά.

Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ

Το 1993, μετά την Ανεξαρτησία της Ουκρανίας (1991), ιδρύθηκε στην Οδησσό Ελληνο-Ουκρανικός Σύνδεσμος, με τη συμβολή του τοπικού ελληνικού στοιχείου και κυρίως με τη σημαντική αρωγή του Εμπορικού Συλλόγου Πειραιώς και του προέδρου του Ιών. Πολυχρονόπουλου (1990-1993), με σκοπό όχι μόνο την ανανέωση αλλά και τη σύσφιγξη των ιστορικών, φιλικών, κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων μεταξύ των δύο λαών, της Ουκρανίας και της Ελλάδας.

«Συμβόλαιο» φιλίας μεταξύ των δύο λαών αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, το γεγονός ότι το 1994 ο Δήμος Οδησσού, έναντι συμβολικού μηνιαίου μισθώματος, παραχώρησε στο Παράρτημα του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού ( ΕΙΠ) στην Οδησσό τρία οικήματα, στην οδό Κρέσνι αριθ. 18, ένα από τα οποία ήταν η ιστορική οικία του Γρ. Ι. Μαρασλή, όπου συνεδρίαζαν τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας, όταν η Οδησσός ήταν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα για την προετοιμασία του Αγώνα του 1821.

Το κτήριο, δωρεά του δημάρχου Μαρασλή στο Δήμο της Οδησσού, χαρακτηρίστηκε διατηρητέο ιστορικό μνημείο εθνικής σημασίας από το Υπουργικό Συμβούλιο της Ουκρανίας και αναστηλώθηκε, με χρήματα ελληνικών φορέων και ιδιωτών, για να στεγάσει το Μουσείο Φιλικής Εταιρείας, το οποίο είχε ιδρύσει το 1979 το Ιστορικό-Λαογραφικό Μουσείο της Οδησσού, σε συνεργασία με την Ελληνική Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος.

Η πλατεία, όπου βρίσκεται το Μουσείο, μετονομάστηκε σε πλατεία Ελλήνων και ο δρόμος που την τέμνει σε οδό Ελλήνων. Συγχρόνως εκδόθηκε από το ΕΙΠ ο κατάλογος του Μουσείου στα ελληνικά και στα ουκρανικά.

Σήμερα, ο διευθυντής του παραρτήματος του ΙΕΠ στην Οδησσό, Σωφρόνης Παραδεισόπουλος, υποστηρίζει ότι από το 1994 «ο εορτασμός της 25ης Μαρτίου έχει γίνει παράδοση και για τους κατοίκους της πόλης. Κρύβει συγκίνηση και παλμό, αφού στη συνείδηση της τοπικής κοινωνίας, η ίδρυση και ανάπτυξη της πόλης είναι συνυφασμένη με την ελληνική παρουσία».

Από το προσκυνηματικό ταξίδι, που είχα την τύχη να συμμετέχω, στη γοητευτική, αρχοντική, «ελληνική» Οδησσό -με τους πολιτισμένους, φιλόξενους και αξιοπρεπείς, αν και σε αισθητή ανέχεια, λόγω της οικονομικής ύφεσης, κατοίκους- χαραγμένη στη μνήμη μου θα παραμείνει, μεταξύ άλλων, η εικόνα ενός ευθυτενούς, ηλικιωμένου Ελληνα, ποντιακής καταγωγής, ο οποίος, με μια χάρτινη ελληνική σημαιούλα στο χέρι, στα σκαλιά της ελληνικής εκκλησίας της Αγίας Τριάδας, μετά τη δοξολογία της 25ης Μαρτίου, μου εξομολογήθηκε, σε ωραία ελληνικά, τον καημό του: «Είμαι 70 χρόνων και δεν έχω δει ακόμα την Ακρόπολη».

*Λία Βαλάτα -Τσιάµα: Φιλόλογος, ερευνήτρια, Μ.Α. στη Συγκριτική Φιλολογία, Πανεπιστήμιο Indianapolis. Συμμετείχε στο «ταξίδι» που οργανώθηκε πριν από 20 χρόνια από το Ελληνικό Ιδρυμα Πολιτισμού, με αφορμή τα εγκαίνια του Μουσείου της Φιλικής Εταιρείας.
200 ελληνικές οικογένειες, πριν από 220 χρόνια

Του ΛΑΜΠΡΟΥ ΒΑΖΑΙΟΥ*
Η Οδησσός ιδρύθηκε ακριβώς πριν από 220 χρόνια, στη θέση του ταταρο-χαζαρικού χωριού Χατζήμπεη. Πολλούς αιώνες πριν οι Μιλήσιοι είχαν ιδρύσει την ευδαίμονα ελληνική πόλη-λιμάνι Ολβία, ακριβώς στην ίδια θέση.

Ο Λάμπρος, η Ειρήνη και η Καλομοίρα Βαζαίου στην Οδησσό

Οι ιστορικές αναφορές μιλούν για περίπου 200 ελληνικές οικογένειες που κατοικούσαν εκεί όταν ο στρατός της Μεγάλης Αικατερίνης προωθήθηκε στη Νότια Ρωσία και εδραίωσε την κυριαρχία της επί των εδαφών της Κριμαίας, της Αζοφικής και της ακτής του Εύξεινου Πόντου, μέχρι το Νοβοροσίσκ και την Αμπχαζία, του χρυσόμαλλου δέρατος. Η συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζί στη συνέχεια άνοιξε το δρόμο της εγκατάστασης ναυτικών και εμπόρων απ’ τα νησιά του Αιγαίου.

Οι ομόδοξοι Ελληνες, τα «μικρά αδέλφια» των Μεγαλορώσων της εποχής, όχι μόνον ήταν καλοδεχούμενοι, αλλά με τα πρώτα αυτοκρατορικά ουκάζια πήραν προνόμια στην εμπορική, τη ναυτική και την κοινωνική ζωή.

Η Οδησσός έγινε ανοιχτή πολυεθνική πόλη, το λιμάνι ελεύθερο λιμάνι (Port Franc) με πρώτο κυβερνήτη τον κόμη de Richelieu. Ολα αυτά με κανόνες συχνά αυστηρούς, που εξασφάλισαν την επιτυχία του εγχειρήματος και μακρά κοινωνική ειρήνη, με αυτόματη απορρόφηση των κραδασμών από τις πολεμικές περιπέτειες, των δύο προ των μπολσεβίκων αιώνων.

Οικοδομήθηκε και οργανώθηκε εξ αρχής η Οδησσός, ως σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη. Η ρυμοτομία, τα δημόσια κτήρια, οι δομές της εμπορικής ζωής και του λιμανιού, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού ακολουθούσαν τα πιο σύγχρονα δεδομένα της εποχής τους.

Οι Έλληνες πρωταγωνιστούσαν, αν και ποτέ δεν ξεπέρασαν στον καθαρά αστικό πληθυσμό τους 15.000 κατοίκους. Τα χρόνια περνούν και η Οδησσός, που είχαν αρχίσει να αποκαλούν «η Οδησσός των Ελλήνων», γνωρίζει ξεχωριστή ευημερία. Το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα χαρακτηρίζεται από τη δημιουργική έκρηξη που πυροδότησε η δημαρχία του Γρηγόρη Μαρασλή.

Ο πάμπλουτος Θρακιώτης έμπορος, ένας από τους πολλούς πιονέρους της οικονομίας της Ρωσίας και της Ανατολής, δεν είχε ούτε καν επισκεφθεί την Ελλάδα. Μαζί με τον Βαρβάκη και τον Αρσάκη ξορκίσανε τα στοιχειά της λειψής τους μόρφωσης φτιάχνοντας Σχολεία. Το Διδασκαλείο, το Μαράσλειο της Αθήνας, κρατάει πάντα ψηλά την ποιότητα της μάθησης που δίνει, τώρα πια σαν Πειραματικό Σχολείο.

Ηταν τα χρόνια ακμής της πόλης που κράτησε μέχρι το 1920 και την είσοδο των μπολσεβίκων. Τα παλάτια του, τα σπίτια του, σήμερα φιλοξενούν τη Βιβλιοθήκη της Οδησσού, ένα από τα Μουσεία της, αλλά και το Ιδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού, στο σπίτι που στέγαζε τους Φιλικούς, εκείνους τους ρομαντικούς της Ελευθερίας του Γένους, που προετοίμασαν την Εθνεγερσία.

*Λάμπρος Βαζαίος: Γιατρός, απόγονος της οικογένειας των Σαντορινιών εμπόρων Βαζαίων που έζησαν στην Οδησσό. Εφυγαν οριστικά από τη γενέθλια πόλη τον Οκτώβρη του 1920 με το τελευταίο ελληνικό καράβι που έφυγε από το λιμάνι της Οδησσού. Κατοικούσαν στο Στρογγυλό Σπίτι, το Κρούγλεϊ Ντομ, επί της πλατείας Ελλήνων, το οποίο κατεδαφίστηκε από Ελληνες (εξ Ελλάδος) επενδυτές και στη θέση του ανεγέρθη εμπορικό κέντρο. Ο Λάμπρος Βαζαίος επέστρεψε στην πόλη των παππούδων του το 1994, με αφορμή τους εορτασμούς για τα 200 χρόνια της Οδησσού και τα εγκαίνια του Μουσείου της Φιλικής Εταιρείας.

Η Ημέρα Ανεξαρτησίας των Ελλήνων

Του ΓΙΑΝΝΗ ΚΑΡΥΠΙΔΗ*
Οι Ελληνες της πρώην Σοβιετικής Ενωσης πάντα γιόρταζαν την Ημέρα Ανεξαρτησίας της Ελλάδας και τιμούσαν τους ήρωες του έπους του 1821 και βέβαια και άλλες εθνικές γιορτές, όπως η «Ημέρα του Οχι» κ.λπ.

Από τον εορτασμό στην Τιφλίδα της Γεωργίας το 1986 της επετείου της Ελληνικής Επανάστασης. Από αριστερά προς δεξιά: Ερ. Σαρμαζανίδου, μέλος του δ.σ. του Συλλ. Ελληνικής Νεολαίας, Μ. Στεφανίδου, β’ αντιπρ. του Συλλόγου, Γ. Μπαραμίτζε, γραμματέας της Κ.Ε. του Κομσομόλ της Τιφλίδας, Γ. Καρυπίδης, πρ. του Συλλ., Γ. Ατζαμίδης, α’ αντιπρ. του Συλλόγου, Λ. Παπαζαχαριάδης, πολιτικός-πρόσφυγας, καθηγητής ελληνικής γλώσσας, Γ. Μουρατίδης, ιατρός, και o Ηρ. Παπουνίδης, χοροδιδάσκαλος-καλλιτεχνικός διευθυντής

Δυστυχώς, μετά τη δεκαετία του ’30, οι γιορτές γίνονταν στα εστιατόρια ή στα σπίτια. Και μόνο μετά την ίδρυση του Συλλόγου Ελληνικής Νεολαίας της Τιφλίδας, το 1983, άρχισαν να γιορτάζουν επίσημα.

Η πρώτη επίσημη τελετή πραγματοποιήθηκε στις 25 Μαρτίου 1983, στη Λέσχη Νεολαίας «Αμιράνι» της Τιφλίδας, με την αρωγή και υποστήριξη του σοβιετικού κράτους. Και έπειτα, στην Αίθουσα Τελετών του υπουργείου Επικοινωνιών της Γεωργίας.

Συνήθως, γίνονταν χαιρετισμοί των επισήμων, εισηγήσεις στα αναδρομικά της Επανάστασης του ’21, προβολή του σχετικού σλάιντ φιλμ και στη συνέχεια καλλιτεχνικό πρόγραμμα, που έπαιρναν μέρος οι καλλιτέχνες και διάφορα ελληνικά μουσικά και χορευτικά συγκροτήματα. Η αίθουσα ήταν πάντα γεμάτη από τους επίσημους προσκεκλημένους, φοιτητές, ανθρώπους της επιστήμης, της τέχνης και πλήθος κόσμου.

Η Ελληνική Κομσομόλ Τιφλίδας

Τον Ιανουάριο του 1983, πριν από την έναρξη της περεστρόικας, στην Τιφλίδα ιδρύθηκε ο Σύλλογος Ελληνικής Νεολαίας, με την πρωτοβουλία και τη στήριξη τότε του 1ου γραμματέα του ΚΚΣΕ της Γεωργίας Εδουάρδο Σεβαρντνάντζε.

Εκείνη την εποχή ήταν η πρώτη και μοναδική οργάνωση που ένωνε τους νέους με ελληνική καταγωγή (και όχι μόνο τους νέους), όχι μόνο στην Τιφλίδα και στη Γεωργία, αλλά και σε ολόκληρη την πρώην Σοβιετική Ενωση. Παρά την υπαγωγή της στην Επιτροπή του Κομσομόλ, ο πρωταρχικός στόχος ήταν η ένωση της ελληνικής νεολαίας, η αφύπνιση της εθνικής συνείδησής της, για να λύσει τα προβλήματα που υπήρχαν στον τομέα της γλώσσας και του πολιτισμού. Τα περισσότερα μέλη του Συλλόγου ήταν φοιτητές των πανεπιστημίων της Τιφλίδας.

Κατά τη διάρκεια των ετών της ύπαρξής του, ο Σύλλογος Ελληνικής Νεολαίας της Τιφλίδας ήταν ο εμπνευστής και οργανωτής πολλών εκδηλώσεων. Υπό την αιγίδα του, για πρώτη φορά μετά τη δεκαετία του ’30, γιορτάζαμε τις ελληνικές εθνικές γιορτές, την Ημέρα της Ανεξαρτησίας – 25η Μαρτίου, το «Οχι» και άλλα.

Ο Σύλλογος προώθησε ενεργά την εκμάθηση της μητρικής γλώσσας και του πολιτισμού. Υποστήριξε τη διδασκαλία της γλώσσας, τόσο στο κρατικά, αλλά και στα κυριακάτικα σχολεία. Και σε αυτό το θέμα είναι ανεκτίμητη η συμβολή του μεγάλου πατριώτη, του καθηγητή της ελληνικής, Λάζαρου Ζαφειρίδη. Ιδιαίτερη προσοχή δινόταν στην ανάπτυξη της εθνικής κουλτούρας: δημιουργήθηκαν νέα χορογραφικά και μουσικά συγκροτήματα, οργανώθηκαν εκθέσεις Ελλήνων ζωγράφων, συναυλίες ελληνικών συγκροτημάτων, καθώς και της κλασικής μουσικής.

Με την πάροδο του χρόνου, όλες αυτές οι πράξεις έφεραν θετικά αποτελέσματα. Ένα εκ των οποίων ήταν η δημιουργία, με πρωτοβουλία του Συλλόγου μας, του Τμήματος Ελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Τιφλίδας (1986).

Σήμερα, τα περισσότερα από τα πρώην μέλη του Συλλόγου Νεολαίας ζουν και εργάζονται έξω από τη Γεωργία, στην Ελλάδα, στην Κύπρο, στη Ρωσία και αλλού. Και ο καθένας από αυτούς, με την ανιδιοτελή εργασία και τον ενθουσιασμό τους, συμβάλλουν σημαντικά στα χρονικά της ιστορίας των Ελλήνων της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.

*Γιάννης Καρυπίδης: Πρώην πρόεδρος του Συλλόγου Ελληνικής Νεολαίας της Τιφλίδας, συντονιστής Προγραμμάτων και υπεύθυνος Δημοσίων Σχέσεων του Κέντρου Μελέτης και Ανάπτυξης του Ελληνικού Πολιτισμού της Μαύρης Θάλασσας της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδόνες.

Αφιέρωμα στην «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» (30 Μαρτίου 2014) με αφορμή την επέτειο ίδρυσης της επαναστατικής οργάνωσης «Φιλική Εταιρεία» στην Οδησσό. Συμμετείχαν με άρθρα τους οι: Λία Βαλάτα-Τσιάμα, Λάμπρος Βαζαίος και Γιάννης Καρυπίδης.

ΒΙΝΤΕΟ: Η ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ
Απόσπασμα από το ντοκιμαντέρ του National Geopraphic

Επιμέλεια Αφιερώματος: Σοφία Ντρέκου/Αέναη επΑνάσταση
Πηγή: sophia-siglitiki.blogspot.gr

Στάλινγκραντ: 72 χρόνια από τη λήξη της μεγάλης μάχης

2 Φεβρουαρίου 2014

 

«Τη Pωσία», παρατήρησε ο ποιητής Tyuchev, «δεν μπορείς να την κατανοήσεις χρησιμοποιώντας την κοινή λογική». Τη Μάχη του Στάλινγκραντ δεν μπορείς να την κατανοήσεις μετά από μια τυπική ανάλυση. Η αμιγώς στρατιωτική σπουδή μιας μάχης τέτοιου μεγέθους δεν κατορθώνει να μας μεταφέρει στην πραγματικότητα του πεδίου της μάχης, όπως ακριβώς δεν το κατάφεραν οι χάρτες του Χίτλερ στη «Φωλιά του Λύκου» στο Rastenburg, που τον είχαν απομονώσει σε έναν φανταστικό κόσμο, μακριά από τα δεινά των στρατιωτών του.

Τίτλος πρωτότυπου       Stalingrand

Συγγραφέας                   Antony Beevor

Μετάφραση                   Κωνσταντίνος Κρίτσης

Εκδότης                          Γκοβόστης

ISBN                                960-270-968-5

Δέσιμο                            Μαλακό εξώφυλλο

Σχήμα                             15 Χ 23 εκ.

Σελίδες                           632

Η ιδέα που κρύβεται πίσω από το γράψιμο αυτού του βιβλίου είναι να φανούν, μέσα στο πλαίσιο της συμβατικής ιστορικής διήγησης, οι εμπειρίες των στρατευμάτων και των δύο πλευρών, με τη βοήθεια ενός μεγάλου εύρους νέων πληροφοριών που προέρχονταν κυρίως από τα ρωσικά αρχεία. Η ποικιλία των πηγών παίζει καθοριστικό ρόλο στην περιγραφή της πρωτοφανούς φύσης της μάχης καθώς και των συνεπειών που είχε σε όλους εκείνους που εγκλωβίστηκαν μέσα σ’ αυτήν δίχως σχεδόν καμία ελπίδα να ξεφύγουν.

Ανάμεσα στις πηγές περιλαμβάνονται πολεμικά ημερολόγια, αναφορές στρατιωτικών ιερέων, προσωπικές εμπειρίες, γράμματα, ανακρίσεις Γερμανών και άλλων αιχμαλώτων από τη NKVD, προσωπικά ημερολόγια και συνεντεύξεις αυτών που συμμετείχαν.

Μία από τις πιο πλούσιες πηγές του κεντρικού αρχείου του Υπουργείου Αμύνης της Ρωσίας στο Podolsk αποτελείται από τις πολύ λεπτομερείς εκθέσεις που στέλνονταν καθημερινά από το Μέτωπο Στάλινγκραντ στον επικεφαλής του Πολιτικού Τμήματος του Κόκκινου Στρατού στη Μόσχα, στον Aleksandr Shcherbakov. Σε αυτές περιγράφονται όχι μονάχα ηρωικές πράξεις, αλλά και «ασυνήθιστα περιστατικά» (ευφημισμός των κομισαρίων για την προδοτική συμπεριφορά), όπως λιποταξίες, προσχωρήσεις στο αντίπαλο στρατόπεδο, δειλία, ανικανότητα, αυτοτραυματισμοί, «αντισοβιετικές συζητήσεις» ακόμα και μέθη. Οι σοβιετικές αρχές εκτέλεσαν για τέτοια «περιστατικά» περίπου 13.500 από τους στρατιώτες τους στο Στάλινγκραντ – δηλαδή περισσότερους από μια ολόκληρη μεραρχία. Η κύρια πρόκληση, συνειδητοποίησα σύντομα, ήταν να επιχειρήσει κανείς να αντιπαραθέσει στην αυθεντική αυτοθυσία τόσων στρατιωτών του Κόκκινου Στρατού, τον εξαιρετικά βίαιο εξαναγκασμό που άσκησαν τα ειδικά τμήματα της NKVD (τα οποία πολύ σύντομα πέρασαν στη δικαιοδοσία της αντικατασκοπευτικής SMERSH) εναντίον όσων δίσταζαν να πολεμήσουν.

Η σχεδόν αδιανόητη αγριότητα του σοβιετικού συστήματος εξηγεί σε μεγάλο βαθμό, αλλά όχι πλήρως, τους λόγους που οδήγησαν πολλούς πρώην στρατιώτες του Κόκκινου Στρατού να πολεμήσουν στο πλευρό των Γερμανών. Στις τάξεις των μεραρχιών της 6ης Στρατιάς, η οποία βρισκόταν στην πρώτη γραμμή του Μετώπου Στάλινγκραντ, υπηρετούσαν περισσότεροι από 50.000 Σοβιετικοί πολίτες με γερμανικές στολές. Κάποιοι από αυτούς είχαν αναγκασθεί να ακολουθήσουν αυτό το δρόμο προκειμένου να αποφύγουν τη φρικτή λιμοκτονία των στρατοπέδων αιχμαλώτων? άλλοι ήταν απλά εθελοντές. Δεν είναι λίγες οι γερμανικές εκθέσεις των τελευταίων συγκρούσεων που περιγράφουν το θάρρος και την αφοσίωση που επέδειξαν αυτοί οι «Hiwi» («εθελοντές») μαχόμενοι εναντίον των συμπατριωτών τους. Περιττό να αναφέρει κανείς τη φρενήρη καχυποψία που κατάλαβε τη NKVD του Μπέρια όταν διαπίστωσε το μέγεθος της προδοσίας.

Το θέμα αυτό παραμένει ακόμα και σήμερα ταμπού στη Ρωσία. Ένας συνταγματάρχης του πεζικού, με τον οποίο έτυχε να μοιραστώ την κλινάμαξα ταξιδεύοντας σιδηροδρομικώς για το Volgograd (το πρώην Στάλινγκραντ), αρνιόταν αρχικά να αποδεχθεί ότι υπήρξε έστω και ένας Ρώσος που φόρεσε γερμανική στολή. Πείστηκε τελικά όταν του είπα για τις καταστάσεις σιτιζομένων* της 6ης Στρατιάς που βρίσκονταν στα γερμανικά αρχεία και περιείχαν ρωσικά ονόματα.

Για έναν άνθρωπο που απεχθανόταν εμφανώς τον Στάλιν για τις εκκαθαρίσεις που επέβαλλε στο Ρωσικό Στρατό, η αντίδρασή του ήταν άκρως ενδιαφέρουσα. «Δεν ήταν πλέον Ρώσοι» είπε χαμηλόφωνα. Το σχόλιό του ήταν σχεδόν πανομοιότυπο με τη φόρμουλα που είχε χρησιμοποιηθεί πριν από περίπου πενήντα χρόνια, όταν το Μέτωπο Στάλινγκραντ έκανε λόγο για «πρώην Ρώσους» στις αναφορές του προς τον Shcherbakov που βρισκόταν στη Μόσχα. Τα συναισθήματα για το Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο παραμένουν ακόμα και σήμερα το ίδιο ανελέητα όπως ακριβώς ήταν και τότε.

Η απερισκεψία, η σκληρότητα και η τραγωδία αυτής της ιστορίας αποκαλύπτεται μέσα από αναπάντεχα περιστατικά. Το πιο εντυπωσιακό γεγονός για τη γερμανική πλευρά δεν έγκειται στην απροκάλυπτη συμμετοχή της Βέρμαχτ στα εγκλήματα πολέμου που διαπράχτηκαν –γεγονός που αποτελεί αντικείμενο έντονης αντιπαράθεσης ακόμα και σήμερα στη Γερμανία– αλλά στη σύγχυση αίτιου και αιτιατού, ειδικότερα στη σύγχυση που επικράτησε μεταξύ των πολιτικών πεποιθήσεων και των συνεπειών τους.

Οι Γερμανοί στρατιώτες που βρίσκονταν στη Ρωσία –όπως αποκαλύπτουν τόσα και τόσα γράμματα τα οποία στάλθηκαν από το Στάλινγκραντ– ήταν σε πλήρη ηθική σύγχυση. Ο στόχος της υποδούλωσης των Σλάβων και της υπεράσπισης της Ευρώπης από το μπολσεβικισμό μέσω ενός προληπτικού χτυπήματος αποδείχθηκε, το λιγότερο, επιζήμιος. Ακόμα και σήμερα, πολλοί από τους Γερμανούς επιζώντες αντιμετωπίζουν τη Μάχη του Στάλινγκραντ ως μια πονηρή παγίδα των Σοβιετικών στην οποία παρασύρθηκαν λόγω των εσκεμμένων υποχωρήσεων του Κόκκινου Στρατού. Το γεγονός αυτό έχει ως συνέπεια να θεωρούν τους εαυτούς τους θύματα και όχι αυτουργούς αυτής της καταστροφής.

Παρ’ όλ’ αυτά, υπάρχει κάτι που παραμένει αδιαμφισβήτητο. Η Μάχη του Στάλινγκραντ εξακολουθεί να αποτελεί ένα ιδεολογικά φορτισμένο θέμα και συμβολικής σημασίας, για το οποίο η τελευταία λέξη δεν θα ειπωθεί για πολύ καιρό ακόμα.

Βιογραφικό Συγγραφέα

O Antony Beevor σπούδασε στο Winchester και το Sandhurst. Ως μόνιμος Αξιωματικός της 11ης Ίλης Oυσάρων υπηρέτησε στη Γερμανία και την Aγγλία μέχρι που παραιτήθηκε από τον στρατό μετά από πέντε χρόνια υπηρεσίας. Έχει εκδώσει αρκετά μυθιστορήματα, ενώ στα έργα του περιλαμβάνονται τα: Βερολίνο-Η πτώση 1945 και Κρήτη-Η Μάχη και η Αντίσταση (Εκδόσεις Γκοβόστη). Eίναι παντρεμένος με την Artemis Cooper, σε συνεργασία με την οποία έγραψε το Paris after the Liberation. Kαι οι δύο έχουν ανακηρυχθεί Chevalier de l‘ Ordre des Arts et des Lettres από τη Γαλλική Kυβέρνηση.

 

Παύλος Μελάς: Το 1904 έπεσε στον αγώνα για την απελευθέρωση της Μακεδονίας

Αποτέλεσε υπόδειγμα γενναιότητας και αυταπάρνησης για την απελευθέρωση της πατρίδας στην ελληνική ιστορία

«Βούλγαρος να μη μείνει». Αυτή ήταν η τελευταία φράση του Παύλου Μελά, λίγο πριν ξεψυχήσει στις 13 Οκτωβρίου του 1904, θανάσιμα τραυματισμένος στη μάχη που δόθηκε στη Στάτιστα με Τουρκικό απόσπασμα 150 ανδρών ο ήρωας του Μακεδονικού Αγώνα Παύλος Μελάς.

Γύρω από το σώμα του νεκρού Π. Μελά εκτυλίχθηκε μια διπλωματική επιχείρηση για την παραλαβή και ενταφιασμό του. Οι Έλληνες δεν ήθελαν να γίνει γνωστό στους Τούρκους ποιος ήταν ο νεκρός, και συγκεκριμένα ότι ήταν Έλληνας αξιωματικός, διότι αυτό θα δημιουργούσε διπλωματική κρίση.
Αρχικά ο νεκρός θάφτηκε από τους χωρικούς έξω από τη Στάτιστα, ενώ οι Τούρκοι δεν γνώριζαν την ταυτότητά του. Αργότερα ο προεστός της Σιάτιστας ονόματι Ντίνας απεσταλμένος της ελληνικής πλευράς (πιθανώς του Μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη ή του οπλαρχηγού Κύρου) επιχείρησε να ξεθάψει και να μεταφέρει αλλού τον νεκρό. Στο μεταξύ όμως ο θάνατος του Μελά είχε μαθευτεί στην Αθήνα και η Τουρκική πρεσβεία στην Αθήνα ειδοποίησε τις Τουρκικές Αρχές της Θεσσαλονίκης να βρουν το πτώμα ώστε να το χρησιμοποιήσουν ως απόδειξη της Ελληνικής επέμβασης σε Τουρκική επικράτεια. Έτσι, ενώ ο Ντίνας έκανε την εκταφή εμφανίστηκε Τουρκικός στρατός. Τότε έκοψε βιαστικά το κεφάλι του νεκρού και έφυγε.

Το κεφάλι τάφηκε μπροστά στην Ωραία Πύλη του Ναού της Αγίας Παρασκευής στο χωριό Πισοδέρι ενώ οι Τούρκοι πήραν το ακέφαλο σώμα και το πήγαν στην Καστοριά για αναγνώριση. Ο Γερμανός Καραβαγγέλης, που γνώριζε τα πάντα, κινητοποίησε τη νεολαία της Καστοριάς που περικύκλωσε το Διοικητήριο και απαιτούσε να τους δοθεί το σώμα “κάποιου Ζέζα” που ήταν Έλληνας. Ο Μητροπολίτης, προειδοποιώντας ότι μπορεί να συμβούν ταραχές που θα έβλαπταν την ειρηνική συμβίωση Τούρκων και Ελλήνων κατάφερε να του δοθεί το σώμα το οποίο και τάφηκε στο παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών κοντά στο Μητροπολιτικό Μέγαρο Καστοριάς. Ο Παύλος Μελάς αποτέλεσε υπόδειγμα γενναιότητας και αυταπάρνησης για την απελευθέρωση της πατρίδας στην ελληνική ιστορία.

Μετά το θάνατο του η δράση των Ελληνικών δυνάμεων έγινε πιο έντονη, περιορίζοντας τη δράση των Βούλγαρων κομιτατζήδων, και επιτυγχάνοντας την ένωση Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας με την Ελλάδα.

Σήμερα, το όνομα του Παύλου Μελά φέρει προς τιμή του το χωριό Στάτιστα ενώ πλήθος προτομών του στολίζουν πλατείες πόλεων μεταξύ των οποίων στη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα, την Κοζάνη και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας. Στη Θεσσαλονίκη, μετά το πρόγραμμα Καλλικράτης, οι τρεις δήμοι “Σταυρουπόλεως, Πολίχνης, Ευκαρπίας” ενώθηκαν σε ένα δήμο με την ονομασία Παύλος Μελάς.

Ο Παύλος Μελάς θεωρείται σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα, και πολλά προσωπικά του αντικείμενα εκτίθενται τώρα στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα Θεσσαλονίκης και στο μουσείο Παύλος Μελάς στην Καστοριά.

Γεννήθηκε στη Μασσαλία της Νότιας Γαλλίας . Η καταγωγή της οικογένειάς του ήταν από τον Παρακάλαμο Πωγωνίου της Περιφερειακής Ενότητας Ιωαννίνων. Μετά τη μετακίνηση της οικογένειας στην Αθήνα, σπούδασε στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων απ’ όπου αποφοίτησε ως ανθυπολοχαγός του πυροβολικού το 1891. Φέροντας τύψεις για την έκβαση του πολέμου του 1897 συμμετείχε από τους πρώτους στο ιδρυθέν το 1900 Μακεδονικό κομιτάτο για την εμψύχωση του απογοητευμένου ελληνικού πληθυσμού της Μακεδονίας και σε αντίδραση στη δράση των Βουλγάρων κομιτατζήδων.
Έτσι από τον Φεβρουάριο του 1904 ο Παύλος Μελάς έσπευσε με άλλους τρεις αξιωματικούς, τους Α. Κοντούλη, Α. Παπούλα και Γ. Κολοκοτρώνη, προς επιτόπια μελέτη της κατάστασης. Αποτυγχάνοντας σε εκείνη την πρώτη προσπάθεια, επανήλθε τον Ιούλιο του ίδιου έτους οπότε και εισήλθε στη Μακεδονία ως ζωέμπορος με το όνομα “Πέτρος Δέδες”. Μετά 20ήμερη παραμονή συναντήθηκε με τον Λάμπρο Κορομηλά στη Θεσσαλονίκη ανταλλάσσοντας σκέψεις για ανάληψη επιχειρήσεων και στη συνέχεια επέστρεψε στην Αθήνα.
Στις 18 Αυγούστου όταν όλα ήταν έτοιμα κατά το σχέδιο ο Παύλος Μελάς με το επιχειρησιακό όνομα Καπετάν Μίκης Ζέζας, επικεφαλής σώματος εκ 35 μόλις ανδρών, που το αποτελούσαν Μακεδόνες, Μανιάτες και Κρητικοί, ανέλαβε την αρχηγία του Μακεδονικού αγώνα ενάντια στους Βούλγαρους και εισήλθε ένοπλα στα Μακεδονικά εδάφη με την εντολή να ασκεί καθήκοντα αρχηγού και στις μικρότερες ομάδες που δρούσαν εν τω μεταξύ στη περιφέρειες Μοναστηρίου και Καστοριάς. Πληροφορηθέντες οι Τούρκοι από διάφορους καταδότες περί της εισόδου και της δράσης του Παύλου Μελά έθεσαν προς καταδίωξή του πολυάριθμο τουρκικό απόσπασμα.
Παρά τις συνεχείς διώξεις του Οθωμανικού στρατού ο Παύλος Μελάς άρχισε ν΄ αποδεκατίζει τις βουλγαρικές ομάδες με βάση τα χωριά Λιγκοβάνη και Λίχυβο. Όμως στις 13 Οκτωβρίου 1904 βρισκόμενος στη Στάτιστα και προδομένος από την βουλγάρικη συμμορία του Μήτρου Βλάχου περικυκλώθηκε από Τουρκικό απόσπασμα 150 ανδρών. Μετά από δίωρη λυσσαλέα μάχη διέταξε αιφνίδια έξοδο τεθείς επικεφαλής των ανδρών του. Στην επιχείρηση αυτή τραυματίσθηκε θανάσιμα στην οσφυϊκή χώρα και πέθανε μετά από μισή ώρα στα χέρια του φίλου του, Γεώργιο Στρατινάκη.

Εις μνήμην του   Σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα

Του Νίκου Ι. Κωστάρα

 

«Ενός ανδρός το αίμα αν ποτίσει το χώμα της Μακεδονίας, θα ξυπνήσουν οι κοιμώμενοι, θα εγκαρδιωθώσιν οι τρομοκρατηθέντες, θα φυτρώσωσιν επί της γης εκδικηταί και σωτήρες». Αυτά πίστευε ο πρωτεργάτης του Μακεδονικού Αγώνα και με το αίμα του πότισε και ανέστησε το δέντρο του αγώνα στην Μακεδονία με την αναβίωση του κλεφταρματολισμού.

​Και πράγματι ο ηρωικός θάνατος του ανθυπολοχαγού Παύλου Μελά στις 13 Οκτωβρίου 1904 στα Στάτιτσα – σημερινό χωριό Μελάς – της περιοχής Καστοριάς, ήταν ένα γεγονός που συγκλόνισε τους Έλληνες και συνέγειρε τον Ελληνισμό. Κατά τις τελευταίες

δεκαετίες η ημερομηνία αυτή έχει καθιερωθεί να τιμάται ως η συμβολική ημέρα ενάρξεως του Μακεδονικού Αγώνα (1904-1908). Φέτος οι εορτασμοί αποκτούν μεγαλύτερη λαμπρότητα διότι έχει περάσει ένας αιώνας. Και είναι υποχρέωσή μας να θυμόμαστε και να τιμούμε αυτούς που αγωνίστηκαν για την ελευθερία των ελληνικών εδαφών. Διότι λαός που δεν τιμά τους μαχητές της ελευθερίας είναι καταδικασμένος να ξαναχάσει αυτή την πολύτιμη ελευθερία.

​Τότε από κάθε γωνιά της Ελληνικής γης άρχισαν να καταφθάνουν στη Μακεδονία γενναίοι άνδρες, που έγιναν δεκτοί από τους Μακεδόνες καπεταναίους με ενθουσιασμό. «Ποτέ στην ιστορία του Ελληνισμού τόσοι λίγοι δεν προσέφεραν τόσο πολλά μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα» θα τονίσει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος για εκείνο τον Μακεδονικό Αγώνα.

​Το Έθνος έπλασε τους ήρωές του και τους προίκισε με τα γνωρίσματα της προτιμήσεώς του. Αποδέκτης και συνεχιστής αυτής της παραδόσεως υπήρξε και ο Παύλος Μελάς. Νέος αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού, γόνος «καλής» οικογενείας των Αθηνών. Γεννήθηκε στις 29 Μαρτίου 1870 στη Μασαλία. Ήταν γιος του Μιχαήλ και της Ελένης, κόρης του Κεφαλλονίτη μεγαλεμπόρου Βουτσινά από την Οδησσό. Αποφοίτησε από τη Σχολή Ευελπίδων το 1891. Από τα φοιτητικά του χρόνια αναμείχθηκε στο Εθνικό Κίνημα, που είχε υψώσει τη σημαία της απελευθέρωσης των σκλάβων αδελφών. Από το 1894 έγινε βασικό στέλεχος της Εθνικής Εταιρείας και αγωνίστηκε για την διάδοση των σκοπών της. Πήρε μέρος στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 ως ανθυπολοχαγός, υπό τον συνταγματάρχη Ζορμπά.

Ο Μακεδονικός Αγώνας, που ουσιαστικά είχε αρχίσει το 1899, θα πάρει δραματικό χαρακτήρα το 1903-1904 όταν οι Βούλγαροι Κομιτατζήδες διεκδικούσαν την Μακεδονία και ο αγώνας τους στράφηκε κατά των Ελλήνων. Στην Αθήνα το κίνημα του αλυτρωτισμού ζωντανεύει σε νέα πια βάση: πρέπει να αντιμετωπισθεί ο βουλγαρικός κίνδυνος. Ο Παύλος Μελάς πρωτοστατεί σ’ αυτήν την κίνηση. Η γυναίκα του Ναταλία το γένος Δραγούμη, είναι Μακεδόνισσα. Γυναικαδελφός του ο Ίων Δραγούμης, η ακοίμητη συνείδηση της εποχής του. Παύλος και Ίων μοιράζονται την ίδια αγάπη για την πατρίδα.

​Στις πρώτες ελληνικές αντάρτικες ομάδες στη Μακεδονία, άρχισε η κινητοποίηση αποστολής εθελοντών από την Ελλάδα. Ο Παύλος Μελάς απέβη η ψυχή αυτής της κίνησης. Οι τρεις έξοδοί του στη Μακεδονία έχουν περάσει στη σφαίρα του θρύλου.

​Οι λοχαγοί Αναστάσιος Παπούλας και Αλέξανδρος Κοντούλης και οι ανθυπολοχαγοί Γεώργιος Κολοκοτρώνης και Παύλος Μελάς μπαίνουν μυστικά για πρώτη φορά στη Μακεδονία τον Φεβρουάριο του 1904 για να μελετήσουν την κατάσταση και να υποδείξουν πρακτικά μέτρα. Όμως τίθενται σύντομα στο στόχαστρο των Τούρκων και εξαναγκάζονται να αποχωρήσουν. Για δεύτερη φορά επιστρέφει τον Ιούλιο ως δήθεν ζωέμπορος Πέτρος Δέδες και για τρίτη φορά, κάνοντας χρήσιν της αδείας του, σταλμένος όμως επίσημα από το Μακεδονικό Κομιτάτο της Αθήνας «εξήλθεν εις Μακεδονίαν χωρίς να εννοηθή υπό των ημετέρων και τουρκικών αρχών. Εκεί συναντήθη μετά ενόπλου σώματος Ελλήνων Μακεδόνων, του οποίου μέλη ήσαν Κρήτες και Κύπριοι και Μακεδόνες και το οποίον αναγνωρίσαν τας υπερόχους αρετάς του τον ανεκήρυξεν αρχηγόν λαβόντα το ψευδώνυμο Μίκης Ζέζας. (Μίκης είναι το όνομα του μικρού του υιού, Ζέζε δε αλβανιστί μαύρος).

​Περνά τα σύνορα από τη μεριά της Κοζάνης με σώμα 35 ανδρών τη νύχτα της 27ης προς 28 Αυγούστου 1904. Από την είσοδό του στη Μακεδονία στο σύντομο διάστημα που μεσολάβησε ως το θάνατό του, φρόντισε να οργανώσει την τοπική άμυνα και να ενισχύσει το φρόνημα των κατοίκων. Προσπάθησε να εκφοβίσει τους Βουλγάρους και να επαναφέρει στο Πατριαρχείο πληθυσμούς που από φόβο είχαν προσχωρήσει στην Εξαρχία. Ήταν ουσιαστικός αρχηγός όλων των αντάρτικων σωμάτων που δρούσαν στις περιφέρειες Μοναστηρίου και Καστοριάς.

​Ο αγώνας του τερματίστηκε στο χωριό Στάτιτσα. Η συμμορία των Κομιτατζήδων του Μήτρου Βλάχου τον πρόδωσαν στις τουρκικές αρχές κι ένα τουρκικό απόσπασμα κύκλωσε σύντομα το χωριό. Μετά σύντομη ανταλλαγή πυρών κάποια σφαίρα τον βρήκε στη μέση και πέθανε έπειτα από μισή ώρα. Για να μην πέσει η σορός του καπετάν Μίκη Ζέζα στα χέρια των Τούρκων, οι σύντροφοι τον πήραν μαζί τους, του έκοψαν το κεφάλι για να μην τον αναγνωρίσουν οι Τούρκοι. Τελικά τα οστά του έθαψε ο Μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης το 1907 στη Μητρόπολη της Καστοριάς. Εκεί έμειναν ως το 1950, οπότε μεταφέρθηκαν στο διπλανό παρεκκλήσι των Ταξιαρχών. Από την πρώτη στιγμή ο Παύλος Μελάς τροφοδοτεί όλα τα είδη του γραπτού λόγου. Ο Παπαντωνίου αποκαλεί τον Μελά αϊτό και ο Παλαμάς παλληκάρι: «Στον τόπο που σε πλάγιασε το βόλι, ω παλληκάρι! / πανάλαφρος ο ύπνος σου…» Τον θρύλο, όμως, του Μελά τον διατηρεί και τον γιγαντώνει η λαϊκή μούσα. Δημοτικά άσματα, κυρίως για τον θάνατό του, βρίσκουμε σε όλα τα μήκη και πλάτη του Ελλαδικού χώρου. «Ο μύθος του Παύλου Μελά δηλαδή η αλήθεια του Παύλου Μελά, γιατί ο μύθος είναι η αλήθεια, αυτό μένει όταν ξεχνάμε τα πάντα» γράφει ο Ν. Γ. Πεντζίκης, ενώ ο Μοναστηριώτης Γεώργιος Μόδης – χρονικογράφος του Μακεδονικού αγώνα – τόνισε «Υπήρξε αναμφιβόλος ιδανικός ήρωας, ευγενέστατος άνθρωπος και λαμπρός χριστιανός».

​Ο Παύλος Μελάς άφησε στα 34 χρόνια την τελευταία του πνοή και έγινε ήρωας και σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα. Ο θάνατός του συγκλόνισε την Ελλάδα και στάθηκε αφορμή για την ένταση του Μακεδονικού Αγώνα. Μάλιστα επιγραμματικά ο Ίων Δραγούμης τόνισε: «Ο Μελάς… με τη σπίθα του άναψε στον καθένα, πολλοί που ήταν τυφλοί ως τότε είδαν» Αυτό ισχύει και σήμερα, που πρέπει να γνωρίζουν οι νεώτεροι για να κρατηθεί η συνέχεια της Μακεδονίας και η ιστορική της ταυτότητα.

Πηγές:protothema.gr- olympia.gr - youtube.com

Η περίοδος του Μεσοπολέμου και οι κρίσεις στην Ελληνική Κοινωνία [2]

4 Φεβρουαρίου 2013

Επιστήμες / Ιστορία    Ειρήνη Αρτέμη 

Το προσφυγικό υπήρξε μία από τις παραμέτρους της περιόδου του Μεσοπολέμου. Μία άλλη υπήρξε η πολιτική αλλά και η οικονομική κρίση του 1922 με τη διχοτόμηση της δραχμής Το βενιζελικό κόμμα είχε χάσει την αίγλη του. Πρόσωπα από το χώρο των βενιζελικών ίδρυσαν νέα πολιτικά κόμματα[1]. Η κυβέρνηση Γούναρη με την επιστροφή του Βασιλιά έδωσε αφορμή στις Μεγάλες Δυνάμεις να εγκαταλείψουν τη χώρα αβοήθητη στο Μικρασιατικό μέτωπο. Οι κρατούντες ήταν ανίκανοι να ανταπεξέλθουν στις οικονομικές απαιτήσεις του έθνους. «Mέσα στο πλήρες οικονομικό αδιέξοδο, ο Π. Πρωτοπαπαδάκης συνέλαβε την ιδέα του πρώτου «αναγκαστικού δανείου», με τη διχοτόμηση της δραχμής, δηλαδή το υποχρεωτικό κόψιμο όλων των χαρτονομισμάτων στη μέση[2]. Ταυτόχρονα η χώρα συγκλονίστηκε από πολιτικές αποκαλύψεις.

 Το 1922 η κυκλοφορία του «Δημοκρατικού Μανιφέστου» από τους Δημοκρατικούς Φιλελεύθερους του Αλ. Παπαναστασίου με την άσκηση έντονης κριτικής στα πολιτικά τεκταινόμενα της χώρας, αποκάλυψε την αλήθεια για τη Μικρασιατική εκστρατεία που τα ανάκτορα και οι κυβερνώντες φρόντιζαν να κρύβουν επιμελώς[3], ενώ κατηγόρησαν το παλάτι ως υπαίτιο των επερχόμενων συμφορών[4]. Ως απάντηση διώχθηκε και φυλακίστηκε ο Παπαναστασίου.

Λίγο πριν τη Μικρασιατική καταστροφή, μετά το δεύτερο μισό του Αυγούστου 1922, οι μοναρχικοί κύκλοι πρότειναν την συγκρότηση κυβέρνησης με επικεφαλής τον Ι. Μεταξά. Στην πρόταση αυτή αντέδρασαν τόσο Βενιζελικοί όσο και αντιβενιζελικοί, αφού ο Μεταξάς από την αρχή είχε αντιταχθεί στην πραγματοποίηση τη Μικρασιατικής εκστρατείας προλέγοντας τα καταστροφικά αποτελέσματά της[5]. Η απάντηση για νέα κυβέρνηση δόθηκε από ανθρώπους που είχαν λάβει μέρος στην εκστρατεία αυτή.

Στις 11 Σεπτεμβρίου του 1922 έγινε η συγκρότηση της επαναστατικής τριανδρίας με πρωτοβουλία των συνταγματαρχών Πλαστήρα, Γονατά και του αντιπλοιάρχου Φωκά. Αίτημά τους υπήρξε η παραίτηση του βασιλιά, η διάλυση της Βουλής, ο σχηματισμός νέας κυβέρνησης, που να μπορεί να την εμπιστευτεί η Αντάντ, η διενέργεια νέων εκλογών και η ενίσχυση του θρακικού μετώπου. Ταυτόχρονα στις 13 Σεπτεμβρίου οι αρχηγοί της τριανδρίας κατέφθασαν με πλοία στο Λαύριο. Ο Κωνσταντίνος έφυγε, αφήνοντας στο θρόνο ως διάδοχο το γιο του Γεώργιο[6].

Στη συνέχεια οι επαγγελίες των επαναστατών του 1922 για ριζική ανανέωση της πολιτικής ζωής και κατ’ επέκταση των πολιτικών ηθών λησμονήθηκαν και η παλαιά πολιτική κομματική νοοτροπία βγήκε στο φως[7]. Το 1924 η κυβέρνηση Γονατά παραιτήθηκε και την εξουσία ανέλαβε στις 11 Ιανουαρίου 1924 ο Βενιζέλος, ο οποίος είχε κληθεί να επιστρέψει από το εξωτερικό. Η προσπάθειά του δε στέφθηκε με επιτυχία. Εκείνος παραιτήθηκε, ορίζοντας διάδοχό του το Γ. Καφαντάρη, χωρίς όμως και αυτός να πετύχει κάτι[8]. Στις 12 Μαρτίου σχηματίστηκε κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Παπαναστασίου, ενώ στις 13 Απριλίου του 1924 διενεργήθηκε δημοψήφισμα με βάση το οποίο καταργήθηκε η βασιλεία., -όπως προαναφέρθηκε[9].

Η κυβέρνηση του Παπαναστασίου ανατράπηκε στις 25 Ιουλίου 1924 και τη διαδέχτηκαν δύο βραχύβιες κυβερνήσεις του Θεμιστοκλή Σοφούλη και του Ανδρέα Μιχαλακόπουλου. Αυτές δεν κατόρθωσαν να δώσουν λύσεις ούτε σε προβλήματα της εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας, όπως η επιθετική πολιτική της Ιταλίας έναντι της Ελλάδας, οι απειλές των Τούρκων προς τον Πατριάρχη αλλά ούτε σε εσωτερικά όπως η νομισματικά αστάθεια και ο πληθωρισμός[10]. Από την πολιτική αστάθεια και τη λαϊκή δυσαρέσκεια επωφελήθηκε ο Θ. Πάγκαλος. Το 1925 ανάτρεψε την κυβέρνηση Μιχαλακόπουλου και το 1926 εγκατέστησε διδακτορικό πολίτευμα[11].

Ο Πάγκαλος με εξαίρεση κάποιες αποφάσεις του για την τιμωρία καταχραστών του Δημοσίου, τη σύναψη εσωτερικού δανείου με τη διχοτόμηση του χαρτονομίσματος απέτυχε τόσο στην εξωτερική όσο και την εσωτερική πολιτική του[12]. Αυτός ανατράπηκε από Γ. Κονδύλη που προκήρυξε εκλογές. Σε αυτές για πρώτη φορά στα βουλευτικά έδρανα θα υπήρχαν και πολιτικοί του Κουμμουνιστικού Κόμματος[13]. Ως αποτέλεσμα των εκλογών ήταν η συγκρότηση οικουμενικής κυβέρνησης με πρωθυπουργό το Ζαΐμη. Η κυβέρνηση παραιτήθηκε το 1928. Ο Βενιζέλος κλήθηκε για άλλη μία φορά να σχηματίσει κυβέρνηση και να προκηρύξει εκλογές. Στις εκλογές κέρδισε ο Βενιζέλος, ο οποίος κυβερνά τη χώρα από το 1928- 1932. Η διακυβέρνησή του χαρακτηρίστηκε από σημαντικές ενέργειες όπως η προώθηση του ελληνοτουρκικού συμφώνου, η ανάπτυξη των τεχνικών και επαγγελματικών σχολών αλλά και η βελτίωση γενικά της παιδείας αλλά και από αμφισβητούμενες ενέργειες, όπως το «Ιδιώνυμο», νομοθετικό μέτρο κατά του ΚΚΕ. Τέλος η οικονομική κρίση του 1929 κλόνισε και την κυβέρνηση Βενιζέλου, λόγω των δανείων που είχε λάβει για εκτέλεση δημόσιων έργων αλλά και την εμμονή της στον κανόνα της χρυσής λίρας. Ο Βενιζέλος αναγκάστηκε να λάβει τέτοια μέτρα που ουσιαστικά οδηγούσαν την Ελλάδα σε πτώχευση. Η Ελλάδα αδυνατούσε να πληρώσει τα δάνειά της και δεν μπορούσε να λάβει νέα δάνεια. Στην ανάγκη δανεισμού της χώρας δεν μπορούσε να ανταπεξέλθει ούτε η Τράπεζα της Ελλάδος που είχε ιδρυθεί το 1927 και λειτούργησε ένα χρόνο αργότερα το 1928.

Η πολιτική κατάσταση της χώρας μετά την παραίτηση Βενιζέλου το 1932 υπήρξε για άλλη μία φορά ασταθής. Το 1935 ο Γεώργιος Β΄ επέστρεψε στην Ελλάδα. Μετά από τις εκλογές και στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για σχηματισμό κυβέρνησης, η είδηση του θανάτου του Βενιζέλου έδωσε την ευκαιρία στο Βασιλιά και όρκισε πρωθυπουργό τον Ι. Μεταξά στις 27 Απριλίου 1936. Τα αντιλαϊκά του μέτρα οδήγησαν στην αντίδραση του εργατικού κινήματος που αντιπροσωπευόταν από το ισχυρό ΚΚΕ, ιδίως μετά το 1931, και στην εξέγερση των εργατών αλλά και πολλών αγροτών που είχαν ως αποτέλεσμα την μεγαλύτερη όξυνση στις ταξικές συγκρούσεις που ολοκληρώθηκε με αιματηρά επεισόδια στον εορτασμό της Πρωτομαγιάς το 1936. Ο Μεταξάς στις 4 Αυγούστου σε συμφωνία με το βασιλιά κατήργησε το σύνταγμα και εγκατέστησε δικτατορία.

Την περίοδο της δικτατορίας αυτής υπήρξε σημαντική ανάπτυξη της βιομηχανίας. Σε αυτό βοήθησε λόγω του καθεστώτος η αδυναμία των εργατών να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους, η ευνοϊκές συνθήκες της διεθνούς οικονομίας και η δασμολογική προστασία. Παρ’ όλη την ανάπτυξη της βιομηχανίας η χώρα στηρίχθηκε αποκλειστικά στους τομείς πρωτογενούς παραγωγής και κατά το ένα τέταρτο στη βιομηχανία[14].

Την περίοδο του μεσοπολέμου εκτός τις εξελίξεις στον πολιτικό τομέα, υπήρξαν και εξελίξεις στον κοινωνικό, στον πολιτιστικό και στον οικονομικό. Καταλυτικός παράγοντας στην περίοδο αυτή υπήρξε ο Μικρασιατικός Πόλεμος. Εκατομμύρια Έλληνες αναγκάστηκαν και άφησαν τις πατρογονικές τους και ήρθαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα. Οι κυβερνήσεις κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν το προσφυγικό πρόβλημα μέσα σε ένα κλίμα πολιτικής και οικονομικής αστάθειας. Η ίδρυση της Αγροτικής και της Τράπεζας Ελλάδος δεν έδωσαν λύσεις στα οικονομικά προβλήματα της χώρας. Η ρευστή πολιτική κατάσταση της χώρας, τα δάνεια που είχε συνάψει αποτέλεσαν «απειλή» για τη σταθερή ανάπτυξη της οικονομίας που δεν άντεξε στους κλυδωνισμούς της παγκόσμια κρίσης του 1929. Όλα αυτά με τελευταίο τη δικτατορία του Μεταξά αποτέλεσαν τα βασικά εν συνόψει χαρακτηριστικά των ελληνικών κρίσεων του Μεσοπολέμου.

---

[1] Κ. Μαυρέα, «Η αποτυχία της Δημοκρατίας»,  σ. 263.

[2] Τ. Κατσιμάρδου, «Πρώτα κατέρρευσε η δραχμή και μετά το μέτωπο της Μικράς Ασίας», εφ. Ημερησία 9/11/2002.

[3] Ε. Ψυχογιού, Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη, εκδ. Ζήτη, Θεσσαλονίκη 2000, σσ. 434,435.

[4] Φ. Κ. Βώρου, «Μικρασιατικός Πόλεμος», σ. 376.

[5] Αυτόθι.

[6] Αυτόθι, σσ. 276,377.

[7] Β. Σκουλάτου, Ν. Δημακοπούλου, Σ. Κόνδη Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη, σ. 200.

[8] Κ. Παπαρρηγόπουλου, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. 25, σ. 13.

[9] Αυτόθι.

[10] Αυτόθι, σσ.  13,14. Συναφώς βλ. Β. Σκουλάτου, Ν. Δημακοπούλου, Σ. Κόνδη Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη, σ. 200

[11] Αυτόθι.

100 χρόνια από την απελευθέρω​ση της Θεσσαλονίκ​ης: Η πορεία του στρατού προς Θεσσαλονίκ​η (Οκτ. 1912)

8 Οκτωβρίου, 2012 — vatopaidifriend4

του Κωνσταντίνου Ν. Ζωρογιαννίδη

Αντιστρατήγου

“Ημερολόγιον πορειών και

πολεμικών επιχειρήσεων 1912-13″.

Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου

του Αίμου Θεσσαλονίκη 1975

18η Οκτωβρίου. Αναχώρησις τής Μεραρχίας εκ Αιμπανόβου τη 8η πρωινή ώρα, διά τής αμαξιτής όδοΰ τής άγούσης διά τής γεφύρας του ‘Αλιάκμονας (Νισέλι).
Μετά πορείαν τεσσάρων ωρών άφικόμεθα εις την εντεύθεν τής γεφύρας μεγάλην στάσιν, διαρκέσασαν περί τήν μίαν ώραν, μεθ΄ ήν έξακολουθήσαντες τήν πορείαν μας καί διαβάντες τήν γέφυραν, την όποίαν οι Τούρκοι, ύποχωροΰντες, ματαίως άπεπειράθησαν νά καταστρέψωσιν, άφικόμεθα εις τό χωρίον Κορυφήν, περί τήν 3ην μ.μ. ώραν.
Ό λόχος μου κατά τήν πορείαν ταύτην άπετέλεσε μέρος του κορμού τής εμπροσθοφυλακής. “Αμα δε τη έγκαταστάσει των προφυλακών εις Κορυφήν, άπετέλεσε τήν έφεδρείαν. Οί άνδρες έβάδισαν καλώς.
19η Οκτωβρίου. Ώς άνωτέρω διαλαμβάνω, εύρισκόμεθα εν Κορυφή εν καταυλισμώ με μέτρα άσφαλείας  οπότε περί τήν11ην ώραν π.μ. συνεχείς πυροβολισμοί ήκούσθησαν άνωθι τών Γενιτσών μετά σφοδρών κανονιοβολισμών, καταστάντες συνεχέστεροι καί σφοδρότεροι περί τήν 12.30′ ώραν μ.μ. καί έξακολουθήσαντες μέχρις εσπέρας. Έγένετο ή μάχη τών Γενιτσών. Ή ήμετέρα Μεραρχία χωρίς, ώς ώφειλε, νά συνδράμη τον άγώνα εκείνον διά τής επί τόπου μεταβάσεώς της ή τουλάχιστον διά του πυροβολικου της, ήρκέσθη νά γίνη άπλοΰς θεατής  έφ΄ ω καί τή άπεδόθη δικαίως ή κατηγορία τής άποτελματώσεώς της, του Διαδόχου δριμέως έπιτιμήσαντος τον Μέραρχον, ώς έγνώσθη, διά τοΰτο. Τό σκότος τής νυκτός έπήλθε καί ή μάχη διεκόπη, ίνα συνεχισθή τήν επαύριον. Παρέκβασις.
Οί κάτοικοι τής Κορυφής καί τών περιχώρων είσί γνησιώτατοι Ελληνες, άληθεΐς άπόγονοι του Μεγάλου ’Αλεξάνδρου. Αί γυναίκες φέρουν ώς κάλυμμα επί τής κεφαλής των τήν περικεφαλαίαν, τύπω τής περικεφαλαίας του Μεγάλου ’Αλεξάνδρου. Άφ΄ εσπέρας τής προηγουμένης ό έχθρός διά τριών ταγμάτων του διήλθε την γέφυραν Καρ-Άσμάκη (ποταμού) καί έγκατεστάθη διά προφυλακών περί τό χωρίον Πλατύ, παρά την σιδηροδρομικήν γραμμήν.
’Ήδη άπό βαθυτάτης πρωίας, ή διακοπεΐσα μάχη τών Γενιτσών έσυνεχίσθη. Τή 8η πρωινή ώρα ή Μεραρχία έτέθη εις κίνησιν εκ τής Κορυφής κατευθυνθεΐσα κατά του περί τό Πλατύ εύρισκομένου έχθροΰ.
Ό ύπ΄ εμέ λόχος ταχθείς επί κεφαλής του Συντάγματος καί τής όλης Μεραρχίας έν τάξει μάχης, ελαβεν ως άντικειμενικόν σκοπόν τον σιδηροδρομικόν σταθμόν Πλατύ, ενθα έπρεπε νά στηρίξη τό άριστερόν του  δεδομένου ότι τό άνεξάρτητον εύζωνικόν θά έστήριζεν έκεΐ τό δεξιόν του.
’Έβρεχε βροχήν θυελλωδεστάτην τό ψύχος άφόρητον, τό έδαφος ώργωμένον, τό πεδίον εντελώς άνοικτόν καί άκάλυπτον. ‘Υπό τοιαύτας συνθήκας ό λόχος μου προχωρών, έν αρχή ύπέκυψεν εις τά πυρά του άντιπάλου πυροβολικού άπό άποστάσεως 1200 περίπου μέτρων, κατά τών οποίων πυρών άντέταξε τον κατάλληλον σχηματισμόν προχωρών πάντοτε, χωρίς ν΄ άνοιξη προώρως πυρ.
Τό έχθρικόν πυροβολικόν εβαλλε κεκαλυμμένον. Τό ήμέτερον πυροβολικόν άνταπεκρίθη. Ό λόχος μου έξηκολούθει προελαύνων καί έλισσόμενος, διά μέσου τών καλλιεργημένων άγρών, βουτημένων τών άνδρών μέχρι του γόνατος εις τήν λάσπην, βαλλόμενος σποραδικώς ύπό τών πυρών του τε εχθρικού πυροβολικού καί πεζικού, ύπό τάς δυσμενεστέρας άτμοσφαιρικάς συνθήκας, διά διαδοχικών άλμάτων, άνευ άπωλείας τής συνοχής τών τμημάτων του καί άνευ προώρου ένάρξεως του πυρός, μετά θάρρους άπαραδειγματίστου καί γενναιότητος άπαραμίλλου, άπάντων τών άποτελούντων αύτόν άνδρών.
Τοιουτοτρόπως προχωρών ό λόχος μου καί έφ΄ όσον έπλησίαζε πρός τήν έχθρικήν τοποθεσίαν, ώς ήτο επόμενον, ύπέκυπτε περισσότερον εις τά πυρά του έχθροΰ. (Μιας βολιδοθήκης έκραγείσης προ του μετώπου του λόχου, έδέχθην τό κέλυφος παρά τούς πόδας μου οπότε παρατυχών στρατιώτης μου μέ προσητένισεν εάν επαθόν τι καί εις άπάντησιν τω ειπον, «Δεν είναι, παιδί μου, γιά μας», τούθ  όπερ τον ένεθουσίασε πολύ).
Φθάσαντες τέλος εις την άπόστασιν των 400 μέτρων άπο του σιδηροδρομικού σταθμού, δηλαδή τής εχθρικής τοποθεσίας, διεκρίναμεν άτάκτους κινήσεις πηγαινοερχομένων άτόμων, εμπροσθεν μιας σκηνής παρακειμένης τω κτιρίω τού σταθμού. Καί τούτους έξελάβομεν εν αρχή ως εύζώνους, λόγω τής συνεσκοτισμένης άτμοσφαίρας καί τής καταπιπτούσης βροχής καί σχηματισθείσης ομίχλης, καί μέχρι τοσαύτης πειθούς ώστε εις εν των τμημάτων μου, όπερ ειχον διατάξει νά ποιήση εναρξιν πυρών, έξηναγκάσθην ν΄ άρω την τοιαύτην μου διαταγήν καί νά διατάξω «μή».
‘Η βροχή δίοπτρα δεν έπέτρεπε. Παρομοίαν άντίληψιν ώς άνωτέρω εσχε καί ο Διοικητής τού τάγματος ταγματάρχης Γιαννόπουλος Δημ. Έν τούτοις έν τή προελάσει τού λόχου μου διηυκρινίσθη τό πραγμα καί διά πυρός άρξαμένου, τή διαταγή μου, προηγηθέντος ιού «έφ΄ όπλου λόγχη», ο λόχος μου μέ επί κεφαλής τον υποφαινόμενον ώρμησε κατά τού σταθμού, έξετόπισε τον κατέχοντα αύτόν εχθρόν, κατέλαβε τούτον καί κατεδίωξε τον φεύγοντα εχθρόν διά των πυρών του. Παρέλειψα νά είπω ενταύθα ότι ό εχθρός κατά την μάχην ταύτην έκαμε χρήσιν καί πολυβόλων. Είχε δε παραταχθή πρός μάχην ολόκληρος ή Μεραρχία  πλήν τήν γραμμήν τού πυρός, ώς άνωτέρω διαλαμβάνω, άπετέλεσε μόνος ο λόχος μου, τού άνεξαρτήτου εύζωνικού τάγματος έπιτεθέντος κατά τού δεξιού πλευρού τού εχθρού.
Τή 10η άκριβώς πρωινή ώρα τής ημέρας εκείνης ό εχθρός ειχεν υποχωρήσει εκ Γενιτσών, παρακολουθούμενος υπό σφοδρού πυρός τού ήμετέρου πυροβολικού.
‘Άμα τή καταλήψει τού σταθμού ή ώρα ήτο ώσεί 11η πρωινή. Επειδή δέ ή άτμόσφαιρα ενεκα τής θυελλωδεστάτης βροχής ήτο λίαν πεπυκνωμένη καί συνεσκοτισμένη έκ τής ομίχλης, διά τούτο τά πυρά τού εχθρού έσχον έφ΄ ήμών τά ήσσονα άποτελέσματα.
‘Ώστε εκ των άνδρών του λόχου μου έτέθησαν έκτος μάχης μόνον δύο. ‘Άμα τη ύποχωρήσει του ό εχθρός κατηυθύνθη πρός την γέφυραν Καρ-Άσμάκη έγκατασταθείς έπί τής αντίπεραν ταύτης άριστερας όχθης του ομωνύμου ποταμού, εντός ορυγμάτων, άτινα είχε προπαρασκευάσει  άφ΄ ου διαβάς την σιδηράν έκείνην γέφυραν άπεπειράθη ματαίως νά την άνατινάξη διά δυναμίτιδος.

Εις τον σταθμόν συνεκέντρωσα καί άνασυνέταξα τον λόχον μου, ένθα,
μετά την άφιξιν των ήμετέρων άνταρτών υπό τόν λοχαγόν του
πυροβολικοΰ Μαζαράκην
καί τό σχετικόν παρ΄ αύτών ψείρισμα
των φονευμένων Τούρκων καί την προχώρησιν εϊτα τούτων πρός την γέφυραν, άφίκετο
ό ταγματάρχης Γιαννόπουλος Δημ., Διοικητής του τάγματος μετά των λοιπών λόχων
αύτοΰ.

Τότε ολόκληρον τό τάγμα, ήγουμένου του λόχου μου μέ έπί κεφαλής
τόν ταγματάρχην, έλαβε την πρός την γέφυραν άγουσαν, διά τής σιδηροδρομικής
γραμμής.
Έν τή τοιαύτη προελάσει καί προ τής άφίξεώς μας εις την γέφυραν,
ιδού ο άνθυπίατρος του τάγματος Μηναΐος έπιφαίνεται έφιππος καί έκτελών χρέη
διαγγελέως του συντάγματος καί άποτεινόμενος πρός τόν ταγματάρχην λέγει έπί
λέξει:
«Κύριε ταγματάρχα, ο κ. Συνταγματάρχης διέταξε νά καταλάβητε την
έξωτερικήν παρυφήν του χωρίου πρός την γέφυραν καί νά άναμένητε νεωτέρας
διαταγάς».

Τότε, διαταγή του ταγματάρχου, έξέκλινε τό τάγμα τής
κατευθύνσεως τής πορείας του, λαβόν την πρός τό χωρίον Πλατύ άγουσαν, μετά την
διερεύνησιν του οποίου διεπεραιώθη εις την παρά την γέφυραν παρυφήν πρός
προσωρινήν έγκατάστασιν καί αναμονήν.

Μόλις άφίκετο εκεί προσεβλήθη ύπό
σφοδρού πυρός του εχθρικού πυροβολικοΰ, όπερ έβαλλε συνεχώς καί άκαταπαύστως
κατά τε τής σιδηροδρομικής γραμμής καί τών εξόδων του χωρίου Πλατύ, τουτέστι τών
προσβάσεων τής γεφύρας.
Αί οβίδες έπιπτον εις άπόστασιν 15 περίπου μέτρων
άφ΄ ημών μη έκρηγνυόμεναι.
Τότε, πρός έξαφάνισιν του στόχου, ο λόχος μου
έχρησιμοποίησεν άμέσως τά φυσικά του εδάφους προκαλύμματα, πεσών πρηνής έντός
αύτών τοΰθ  όπερ έπραξαν καί οί επόμενοι του λόχου μου λόχοι του τάγματος.
Ή βροχή έξηκολούθει θυελλώδης, τό ψύχος άφόρητον.

Καί εν ώ εύρισκόμεθα εις τήν πρός τήν γέφυραν παρυφήν του
χωρίου καί άπείχομεν αύτής μόλις 800 μέτρα, έβλέπομεν τούς άντάρτας άσυνήθως
πηγαινοερχομένους τήν γέφυραν καί άλληλοτυφεκιζομένους μετά τών πέραν τής
γεφύρας ώχυρωμένων Τούρκων.

Μετ’ ολίγον, ιδού τό ανεξάρτητον
Εύζωνικόν προελαυνον κατά τής γεφύρας μετά του τάγματος Καραγιαννοπούλου του
21ου Συντάγματος.
Τό ήμέτερον τάγμα παρέμενε καθηλωμένον επί τών θέσεών του
άναμένον, ώς άνωτέρω διαλαμβάνω, διαταγάς. Έν ταύτώ μετά τινα συμπλοκήν τών
προελασάντων ή γέφυρα εμεινεν έλευθέρα, του εχθρού έπιβιβασθέντος μετά του
πυροβολικοΰ του του σιδηροδρόμου, έγκαταλιπόντος πρότερον —εννοείται— τά
όχυρώματά του καί λαβόντος τήν πρός Θεσσαλονίκην άγουσαν.

Ότε τά τοιαΰτα
χώραν έλάμβανον, ιδού διαταγή έκ μέρους του συνταγματάρχου πρός τον ταγματάρχην,
άποσταλεΐσα δι΄ επίτηδες άγγελιαφόρου καί διαλαμβάνουσα νά διέλθη τό τάγμα τήν γέφυραν.
Πράγματι άμα τή λήψει της διαταγής ταύτης, ό ταγματάρχης διέταξεν
αμέσως τήν κίνησιν του τάγματος πρός τήν γέφυραν με επί κεφαλής τον ύπ΄ εμέ
λόχον.
Έκεΐ φθάσαντες έδέησε νά σταματήσωμεν ενθεν τής γεφύρας καί νά
άναμείνωμεν οΰτω τήν διέλευσιν τής ούρας του ήγηθέντος τάγματος Καραγιαννοπούλου
επί δέκα λεπτά τής ώρας, μεθ΄ ο διέβημεν καί ημείς τήν γέφυραν.

Μόλις δε τοΰτο έγένετο, ιδού ό λοχαγός Μαζαράκης, ώς έκτελών χρέη επιτελούς τής Μεραρχίας, όστις ώρισε τήν θέσιν του τάγματος έν αναμονή πέραν τής γεφύρας περί τά δύο χιλιόμετρα καί επί τής σιδηροδρομικής γραμμής.
Τό τάγμα χωρήσαν κατέλαβε τήν όρισθεισαν αύτώ θέσιν, παραμεΐναν περί τήν ώραν έν αυτή, οπότε έδέησε νά διαταχθή ή προέλασίς του πρός τό χωρίον Κερτζιλάρ παρά τον ομώνυμον σιδηροδρομικόν σταθμόν, ενθα συναφίκετο μετά του υπολοίπου συντάγματος περί τήν δύσιν του ήλίου. Οί άνδρες ολόβρεκτοι καί νήστεις καί κατακεκμηκότες έπρομηθεύθησαν ξύλα έκ του στάθμου καί άνάψαντες πυράν έθερμαίνοντο καί έστέγνωναν καθ’ όλην τήν νύκτα, δεδομένου δτι ή βροχή είχε κοπάσει. Τό έδαφος όλόβρεκτον. Εις τον σταθμόν ύπήρχεν έγκαταλελειμμένη άρκετή ποσότης άρτου καί όρύζης. Έκ τούτων έπρομηθεύθησαν οί άνδρες καί εφαγον τό εσπέρας εκείνο, έφοδιασθέντες καί διά τήν έπομένην, διόαι τά μεταγωγικά τών τροφών καί ή άγέλη τών σφαγίων παρέμειναν όπίσω μακράν καί δεν ήδυνήθησαν νά ελθωσιν εκείνην τήν νύκτα άρωγά.
Ένθυμοΰμαι καλώς ότι ό συνταγματάρχης άποτεινόμενος πρός τον ταγματάρχην, σχετικώς με αήν διάβασιν τής γεφύρας εΐπεν αύτώ επί λέξει: «Έγώ ένόμιζα ότι εις τήν διάβασιν τής γεφύρας θά έπέρνατε τά πρωτεία». Όπότε ό ταγματάρχης τώ άπήντησεν επί λέξει: «Τό τοιοΰτον θά συνέβαινεν εάν δεν μας έδεσμεύατε, Κύριε Συνταγματάρχα, με τήν διαταγήν τής αναμονής νεωτέρων διαταγών εντεύθεν τής γεφύρας».
Τή επομένη, 21η ’Οκτώβριου, ή Μεραρχία έξέδωκε διαταγήν δι΄ ής έξέφραζε τήν εύαρέσκειάν της εις πάντα, ά σώματα, τά λαβόντα μέρος εις τήν μάχην, «διά τήν άκάθεκτον ορμήν μεθ’ ής ώρμησαν καί έξετόπισαν τον εχθρόν τών θέσεών του». Τό άπόσπασμα του έχθροΰ μεθ΄ ού συνεπλάκη ή Μεραρχία, σκοπόν είχε τήν έξασφάλισιν τής ύποχωρήσεως τής κυρίας εχθρικής φάλαγγος έν Γενιτσοις, τοΰθ όπερ καί επέτυχε.
ΑΝΑΤΙΝΑΞΙΣ ΓΕΦΤΡΑΣ ΑΞΙΟΥ
21η Οκτώβριον. Τή 7.30′ π.μ. ώρα ήκούσθησαν δύο μεγάλοι υπόκωφοι κανονιοβολισμοί πρός τήν γέφυραν τοΰ Άξιοΰ. Οί Τοΰρκοι άνετίναξαν τήν γέφυραν, άμα τή υποχωρήσει των έκεΐθεν τής γεφύρας. Τό τοιοΰτον βεβαίως δεν θά τό έπετύγχανον, αν ήμέτερον άπόσπασμα προύχώρει εγκαίρως πρός τά εκεί καί ή μπόδιζε τήν άνατίναξιν όπότε τά ήμέτερα στρατεύματα ήθελον διαβή άμέσως τήν γέφυραν, τοΰθ  όπερ θά συνεπήγετο τήν ταχυτέραν κατάληψιν τής Θεσσαλονίκης.
Ουτω ή Μεραρχία παρέμεινεν έν άπραξία. εις Κερτζιλάρ δύο ολοκλήρους ημέρας, δηλαδή τήν 21 ην καί 22 αν Οκτώβριου.
23η Οκτώβριου. Ή Μεραρχία έξεκίνησεν εκ Κερτζιλάρ τη 8.30′ π.μ. ώρα καί μετά πορείαν τριών τετάρτων τής ώρας άφίκετο εις χωρίον Καϊλί, ενθα κατηυλίσθη καί παρέμεινε μέχρι τής πρωίας τής επομένης. Κατά το διάστημα τούτο άνεπαύθη καί έφωδιάσθη διά πυρομαχικών.
Κατά το αύτό δέ διάστημα το Μηχανικόν τής Μεραρχίας ήτοίμασε την ζευξιν γεφύρας έπί του Άξιου, παρά το χωρίον Κουλακιά προς διάβασιν αυτής.
24η Οκτωβρίου. Τή 5η πρωινή ώρα ή Μεραρχία όλόκληρος έξεκίνησεν έκ Καϊλί λαβουσα την πρός την ζευχθεΐσαν ήδη γέφυραν έπί του Άξιου, διά του χωρίου Κουλακιά, ένθα άφίκετο τή 12η ώρα περίπου καί ένθα μετά μικράν στάσιν έπλησίασε την γέφυραν καί ήρξατο διαβαίνουσα ταύτην τμηματικώς. Ό άπαιτηθείς χρόνος προς την τοιαύτην διάβασιν έχρησίμευσεν ώς μεγάλη στάσις. Μετά την ολοσχερή διάβασιν τής γεφύρας, ή Μεραρχία έξηκολούθησε την πορείαν της καί άφίκετο περί την 5ην μ.μ. ώραν εις το χωρίον Κιολί, ένθα κατηυλίσθη, λαβουσα τά προφυλακτικά τής άσφαλείας μέτρα.

Ο ΕΠΙΤΕΛΑΡΧΗΣ ΤΟΤ ΤΟΥΡΚΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ

ΖΗΤΕΙ ΤΟΝ ΔΙΑΔΟΧΟΝ

ΠΡΟΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΙΣ

ΔΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

25η Οκτωβρίου. Απραξία, βροχή θυελλώδης. Περί την 7.30′ μ.μ. ώραν ήκούσθη συριγμός τραίνου παρά το χωρίον Τεκελή, όπόθεν διήρχετο ή σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης.
‘Όταν το τραίνο άφίκετο εις τον σιδηροδρομικον σταθμόν Τεκελή, έσταμάτησεν  ο δέ παρατυχών έκεΐ άξιωματικός τών προφυλακών μας έδέχθη τον Επιτελάρχην του Τουρκικοΰ Στρατού μετά τών προξένων τών Δυνάμεων,ζητούντων τον Διάδοχον, ίνα διαπραγματευθώσι περί τής παραδόσεως τής πόλεως.
Οί έπίσημοι ούτοι παρέμειναν εις τον σταθμόν, το δέ τραΐνον άνεχώρησε προς μετάβασιν καί συνάντησιν του Διαδόχου, προς τον ώς είρηται σκοπόν. Καί πράγματι, μετά την συνάντησιν του, έπιβάς ούτος του τραίνου, μετά μίαν ώραν άφίκετο μετά του Επιτελείου του είς Τεκελή, ενθα συνηντήθη μετά του Τούρκου Επιτελάρχου καί τών Προξένων καί ήρξαντο τάς διαπραγματεύσεις.
‘Όμως, ως έγνώσθη, εις ούδέν αποτέλεσμα κατέληξαν αυται, διότι οί μέν Τούρκοι έπρότειναν να παραδώσωσι την πόλιν μέν, άλλα ο στρατός ν΄ άφεθή ελεύθερος ν΄ άναχωρήση έκεΐθεν, ό δέ Διάδοχος έπρότεινε νά παραδοθή ή πόλις μετά του στρατού, άνευ όρων.
Διαφωνήσαντες όθεν εκατέρωθεν, έπανήλθον έκαστος είς τά ΐδια.
Τότε ό διάδοχος έξέδωκεν έν βαθεία νυκτί τήν έντονον διαταγήν όπως την έπομένην 26 ην ’Οκτωβρίου γίνη ή γενική έπίθεσις κατά τής Θεσσαλονίκης. 
Καί πρός τοΰτο κατανείμας τήν μερικήν ενέργειαν έκάστης Μεραρχίας έν τή όλη άποστολή, είς τήν VII Μεραρχίαν άνέθηκε τήν κατά μέτωπον έπίθεσιν του κατέχοντος τά ΒΑ τής Θεσσαλονίκης υψώματα έχθροΰ.

ΚΗΡΥΞ ΠΡΟΣΕΡΧΟΜΕΝΟΣ ΔΗΛΟΙ

ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗΝ ΑΠΟ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΟΥ ΑΡΧΙΣΤΡΑΤΗΓΟΥ

ΤΩΝ ΟΡΩΝ ΤΟΥ ΔΙΑΔΟΧΟΥ

ΠΕΡΙ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΣ

ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΥΠΕΡΑΣΠΙΖΟΜΕΝΟΥ

ΤΑΥΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ

26η Οκτώβριου. Εορτή του ‘Αγίου Δημητρίου.
Τοΰ 19ου Συντάγματος άποτελέσαντος τό κέντρον τής επιθετικής ένεργείας τής Μεραρχίας, ό ύπ΄ εμέ λόχος έτέθη έπί κεφαλής καί έξεκίνησεν εκ Κιολί την 8.30′ π.μ. ώραν έν τάξει μάχης καί διά τοΰ χωρίου Τεκελή διελθών ειτα τον Έχέδωρον ποταμόν πεζή διά μέσου τοΰ ρεύματος αύτοΰ, ύπό τάς όψεις τοΰ είς τά ΒΑ υψώματα τής Θεσσαλονίκης έχθροΰ, μετά καταπληκτικής άπορίας έβλεπε τό έχθρικόν πυροβολικόν σιγών καί τούς Τούρκους προ τών χαρακωμάτων των περιφερομένους άδιαφόρως.
Είς τό παράδοξον τοΰτο θέαμα, τό ύποπεσόν είς την γενικήν άντίληψιν, διαταγή τής Μεραρχίας, έσταματήσαμεν πάντες. 
Μετ’ ολίγον έπαναληφθείσης τής προελάσεως έσταματήσαμεν εκ νέου όπότε καί ήκούσθη τραΐνον έκ Θεσσαλονίκης προερχόμενον με άναπεπταμένας λεύκάς σημαίας πρός συνάντησιν τοΰ Διαδόχου. Τη στιγμή εκείνη ό Διοικητής του Συντάγματος μου εύρίσκετο επί της σιδηροδρομικής γραμμής.
Και ήτο ή ώρα ώσεί 3.30′ μ.μ. οπότε, σταματήσαντος του τραίνου, κήρυξ κατελθών έδήλου τήν πρόθεσιν καί συγκατάθεσιν του Τούρκου Αρχιστρατήγου, περί παραδόσεως τής πόλεως καί του ύπερασπιζομένου ταύτην Τουρκικοΰ στρατού συμφώνως ταΐς άπαιτήσεσι του Διαδόχου.
Πάραυτα τότε ειδοποιηθείς ό Μέραρχος περί τούτου, άνέστειλε πασαν επί τά πρόσω κίνησιν τής Μεραρχίας καί συνώδευσε δι’ άξιωματικοΰ του Επιτελείου του τον κήρυκα πρός τον Διάδοχον.
Μετ΄ ολίγον, διαταγή του Διαδόχου, ολόκληρος ή Μεραρχία έβάδισεν έν τάξει πορείας πρός τήν Θεσσαλονίκην, ενθα άφικομένη καί προ τής εισόδου, περί τήν 6.30′ μ.μ. ώραν, κατηυλίσθη.
Ούτως ή Θεσσαλονίκη, ό πρώτος άντικειμενικός σκοπός τής έκστρατείας έκείνης, παρεδόθη άνευ όρων μετά του ύπερασπιζομένου ταύτην Τουρκικου στρατού, άριθμοΰντος υπέρ τάς τριάκοντα χιλιάδας. 
Μία πλάτη άρνίου σφαγέντος τη παραμονή τής παραδόσεως τής Θεσσαλονίκης (25 Οκτωβρίου) έδήλωσε διά του ύποδεκανέως Θεοδοσοπούλου τά κάτωθι, είς τήν παράδοσιν άφορώντα.
Ό ύποδεκανεύς του ύπ΄ έμέ λόχου Θεοδοσόπουλος Κων. προσελθών ένώπιόν μου με τήν πλάτην άνά χεΐρας περί τήν χαραυγήν τής 26ης 9Οκτωβρίου, μοί εΐπεν αύτολεξεί,
«Κύριε Λοχαγέ, βλέπεις αύτήν τήν πλάτην; Λέει ότι θά πάρωμεν τήν Θεσσαλονίκην χωρίς άλλο αίμα», προβάς είς τάς δεούσας εξηγήσεις επί τών σημείων τής πλάτης, τάς όποίας έχω σημειώσει έπ΄ αυτής όπως μοί τάς εϊπε. Έπηλήθευσε κατά κεραίαν. Ό έν λόγω ύποδεκανεύς έφονεύθη ήρωϊκώς μαχόμενος είς τήν μάχην του Πρέντελ-Χάνι, τήν 17 ην Ιουλίου. Μακαρία ή μνήμη του τοιούτου παλληκαριοΰ, τό όποιον, ίνα ένθουσια τούς συναδέλφους του κατά τήν μάχην εκείνην, έμάχετο ορθιον. Εύτυχώς τήν πλάτην ταύτην έχω διαφυλάξει καί τηρώ ώς κειμήλιον.

ΠΑΝΗΓΥΡΙΚΗ ΚΑΤΑΛΗΨΊΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

27η Οκτωβρίου. Περί την 6ην πρωινήν ώραν ολόκληρος ή Μεραρχία είσήρχετο καί κατελάμβανε την Θεσσαλονίκην ύπό τον έξαλλον ενθουσιασμόν τών κατοίκων καί τούς ραντισμούς δι΄ άνθέων εκ τών παραθύρων καί τών εξωστών τών οικιών. Οι Εβραίοι στα μαΰρα, κατηφεΐς. 
Μετά την είσοδόν της ή Μεραρχία κατηυλίσθη παρά τον σιδηροδρομικδν σταθμόν Κωνσταντινουπόλεως, ένθα έν τέλει παρέμεινεν εκεί μόνον τό 19ον Σύνταγμα, τών άλλων σχηματισμών καί συνταγμάτων έπισταθμευσάντων εις δημόσια καί ιδιωτικά καταστήματα.
Αί άλλαι Μεραρχίαι εύρίσκοντο είσέτι έν πορεία.
(Παρατηρήσεις. Χαρακτηριστικόν της πάντοτε πλημμελούς ένεργείας τής VII Μεραρχίας, καί δη του Διοικητοΰ αυτής Συνταγματάρχου Κλεομένους, είναι καί τό εξής, σχετικόν πρός την ενέργειαν τής Μεραρχίας πρός άλωσιν τής Θεσσαλονίκης.
Ώς έγνώσθη, ώς ώρα τής γενικής έπιθέσεως διά την 26 ην Οκτωβρίου ειχεν ορισθή ύπό του Διαδόχου ή 10η πρωϊνή. Πάντοτε όμως μέ την λογικήν ύπόθεσιν ότι αί άλλαι Μεραρχίαι μέχρις έκείνης τής ώρας θά εύρίσκοντο εις τάς όρισθείσας αύταΐς όρμητηρίους των θέσεις, αίτινες γνωσταί έτύγχανον τω Κλεομένους διά τής διαταγής του Διαδόχου καί άφ΄ ών θέσεων έδει νά όρμηθώσιν.
Ηλθεν ή ώρα 10 καί ούδεμία είδησις, ούδεμία άναγγελία, ούδεμία πληροφορία, περί άφίξεως τών άλλων Μεραρχιών εις τάς όρμητηρίους των θέσεις, έφάνη.
Έκτος δέ τούτου, πασαι έφαίνονται διά του τηλεσκοπίου πορευόμεναι πρός τάς όρμητηρίους των θέσεις καί άπέχουσαι τούτων έπί πολύ.
Μ’όλα ταΰτα ό Κλεομένους, ενεργών όχι πλέον ώς Μέραρχος έν πολέμω, άλλ΄ ώς διδάσκαλος έν σχολείω, ήδιαφόρησε πρός τά πράγματα καί διέταξε την προέλασιν τής Μεραρχίας του την όρισθεΐσαν ώραν. 
Εύτυχώς όμως ό ‘Άγιος Δημήτριος έπρόλαβε τό κακό, στραβώσας τούς Τούρκους. 
Διότι αν οί Τούρκοι άπεφάσιζον ν΄ άντιστοΰν, άπό τών οχυρών θέσεων ας κατεΐχον, θά έξωλόθρευον ασφαλώς: πρώτον ολόκληρον την VII Μεραρχίαν καί εϊτα διαδοχικώς πάσας τάς άλλας οπότε άντί τών Ελληνικών στρατευμάτων θά είσήρχοντο καί θά κατελάμβανον τήν Θεσσαλονίκην τά Βουλγαρικά.
Δεν δύναμαι επί τοΰ προκειμένου νά δώσω άλλην έξήγησιν, είμή ότι επειδή ό Μέραρχος έψέχθη παρά τοΰ Διαδόχου διά τήν έν Γενιτσοΐς άδράνειάν του, έφοβήθη μήπως καί είς τήν παροΰσαν περίστασιν πάθη τό ΐδιον καί εσπευσεν.
Ένώ ή μία περίστασις ήτο όλως διάφορος τής άλλης διότι έν μέν τη πρώτη περιπτώσει έχρειάζετο πρωτοβουλίας άνάπτυξις, έν δε τη δευτέρα περιεσκεμμένη έκτέλεσις τών διαταχθέντων έν τη καταλλήλω στιγμή).

ΟΙ ΒΟΥΛΓΑΡΟΙ ΚΑΤΕΡΧΟΜΕΝΟΙ ΠΡΟΣ ΚΑΤΑΛΗΤΙΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 
28η Οκτωβρίου. Τή 6η πρωινή ώρα, διαταγή τοΰ Διαδόχου έπέτασσε τήν άμεσον εξοδον τής Μεραρχίας εξω τής πόλεως, πρός τήν άμαξιτήν Μπάλτσα-Θεσσαλονίκης πρός παρεμπόδισιν, τοΰ έκεΐθεν προερχομένου Βουλγαρικοΰ στρατοΰ, ίνα είσέλθη είς τήν πόλιν.
Πράγματι τη 6.30′ώρα π.μ. ολόκληρος ή Μεραρχία, ηγουμένου τοΰ 19ου Συντάγματος, έξήλθε τής πόλεως, ενθα παρά τούς Τουρκικούς στρατώνας εύρέθη άντιμέτωπος ενός Βουλγαρικοΰ Συντάγματος. ’Έβρεχε φοβερά. Είς τήν τοιαύτην συνάντησιν έσταμάτησαν άντιμετώπως άμφότερα τά στρατεύματα άλλήλοις καί είς άπόστασιν 50 περίπου μέτρων.
Έκεΐ προσελθόντων τών άρχηγών τών δύο στρατευμάτων, μετά μικράν συνεννόησιν, έξαπεστάλη έπίτηδες αξιωματικός τοΰ Επιτελείου τής Μεραρχίας τώ Διαδόχω, ίνα λάβη τάς έπί τοΰ πρακτέου διαταγάς του. 
Σημειωτέον ένταΰθα ότι τήν ώραν έκείνην έγίνετο ή δοξολογία είς τήν Μητρόπολιν έπί τή άλώσει τής πόλεως, είς ήν παρευρίσκετο καί ό Διάδοχος.
Μετά τήν δοξολογίαν δέ έπανέκαμψεν ό άπεσταλμένος μεθ΄ ο μετά τοΰ ’Αρχιστρατήγου τών Βουλγαρικών στρατευμάτων Σαβώφ έπανήλθε παρά τώ Διαδόχω έπ΄  αύτοκινήτου.
Ητο ή ώρα ώσεί δωδεκάτη. Έβρεχεν άκαταπαύστως, έμουσκέψαμε μέχρι τής γλώσσης.
Ηλθεν ή ώρα 3-3.30′ μ.μ., ή βροχή έξηκολούθει ραγδαία, έβρεχόμεθα καί έμουσκεύαμεν άλύπητα. Τέλος, τή 3.30′ μ.μ. ώρα έδέησε νά διαταχθή ή έπάνοδος τής Μεραρχίας είς τάς θέσεις της.
Οΰτω έμείναμεν υπό ραγδαιοτάτην βροχήν άπό τής 6.30′ π.μ. ώρας μέχρι τής 4ης μ.μ. περίπου. Άλλ΄ έπανελθόντες είς τον καταυλισμόν τί εΰρομεν εκεί; Τό έδαφος του καταυλισμοΰ πλημμυρισμένον. Πώς έξενυκτήσαμεν εκείνην τήν νύκτα άδυνατώ νά περιγράφω. Λέγω μόνον τοΰτο, ότι οί μέν άνδρες του λόχου μου έξενύκτησαν ορθιοι υπό υπόστεγά τινα, ό δέ υποφαινόμενος επάνω είς κάτι σάκκους. Είς τούς αξιωματικούς μου εδωκα τήν άδειαν νά κοιμηθούν είς τό ξενοδοχεΐον. Έγώ άτομικώς δεν ήθέλησα νά χωρίσω τήν τύχην μου άπό τήν τών άνδρών μου.
ΕΙΣΟΔΟΣ ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΟΛΙΝ Μετά τήν επάνοδον τής Μεραρχίας είς τήν πόλιν, είσήλθε καί ό Βουλγαρικός στρατός έν αύτή, έγκρίσει του Διαδόχου, υπό τό πρόσχημα επειδή ήτο βρεγμένος νά στεγνώση καί ν΄ άναπαυθή τό εσπέρας, ίνα τήν έπομένην άναχωρήση. ’Αλλά άνεχώρησεν; ’Όχι. Έμαζεύθη τήν έπομένην, 40.000, καί διεξεδίκει τήν κατοχήν τής Θεσσαλονίκης. Κατέλαβε δέ πρός έπιστάθμευσιν τά καλύτερα δημόσια καί ιδιωτικά καταστήματα, ώς καί τάς Εκκλησίας καί πήγαινε νά τον βγάλης ΰστερα. Ήμεΐς είχαμε στραβωμάρα νά τά προκαταλάβωμεν καί νά μήν πουντιάσωμεν κυλιόμενοι μέσα σταΐς λάσπες σάν τά γουρούνια. Έν τέλει ό λόχος μου έπεστάθμευσεν είς εν Σχολεΐον άρρένων. Άπό τής εισόδου μας είς Θεσσαλονίκην μέχρι τής 12ης Νοεμβρίου παρεμείναμεν έν Θεσσαλονίκη υπό τάς δυσμενεστέρας συνθήκας, έν τή άκαταστασία ιδία έκείνη τών πρώτων ημερών, διεξήλθε δέ ό λόχος μου δι’ όλων τών εκτάκτων υπηρεσιών φρουράς, τελωνείου, αιχμαλώτων, τάξεως πόλεως κλπ. Καθ’ όλον τό διάστημα τής εκστρατείας ταύτης ό λόχος μου δεν έπείνασε σχεδόν καί οχι μόνον τούτο, άλλα ουτε καί ο καφφές καί το σαλέπι του έλειψαν.

Πηγή: http://yaunatakabara.blogspot.gr/2012/10/100-1912.html