Πληροφοριακό υλικό για την ΕΠΙΣΤΗΜΗ και την ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ

Πληροφοριακό υλικό για την ΕΠΙΣΤΗΜΗ και την ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΗ και ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ, οι δύο όψεις: η θετική συμβολή τους στον πολιτισμό και στην ανάπτυξη αλλά και τα προβλήματα από την άναρχη ανάπτυξή τους 


1. Γενικές διαπιστώσεις για τις διαστάσεις που έχει στην εποχή μας η ανάπτυξη της τεχνολογίας και των επιστημών
Με την υπερβολική επίδοση του ανθρώπου, κατά τους νεότερους χρόνους, στις λεγόμενες θετικές επιστήμες, παρατηρήθηκε ανάλογη ανάπτυξη και στη τεχνολογία. Γενικά με τον όρο αυτό εννοούμε τη χρήση τεχνικών και επιστημονικών μεθόδων σ’ όλους σχεδόν τους τομείς των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων. Γιατί είναι γεγονός ότι η τεχνολογία σήμερα έχει απλώσει τον ιστό της σε κάθε χώρο. Τα σύγχρονα γεωργικά εργαλεία, η βιομηχανία, κάθε παραγωγικό μέσο, οι συγκοινωνίες, οι επικοινωνίες, τα επιστημονικά εργαστήρια, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και κάθε μηχανικό μέσο που χρησιμοποιούμε αποτελούν την τελειότερη έκφρασή της. Είναι η βάση της οικονομίας τόσο, που η οικονομική ανάπτυξη των υπανάπτυκτων χωρών να ταυτίζεται με την τεχνολογική τους πρόοδο. Έχει γίνει, λοιπόν η τεχνολογία, κυρίαρχο στοιχείο στη ζωή του ανθρώπου, γιατί με αυτήν είδε να πολλαπλασιάζονται οι δυνατότητές του και πίστεψε ότι με τη βοήθεια της ανοιγόταν μπροστά του καινούργιοι δρόμοι εξέλιξης και ανάπτυξης. 

2. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ: ριζικές αλλαγές σ’ όλους τους τομείς
Με τον όρο τώρα «τεχνολογική επανάσταση» γίνεται συνήθως αναφορά στις απότομες, βαθιές και ριζοσπαστικές αλλαγές που συντελέστηκαν σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, στον οικονομικό και κοινωνικό τομέα αλλά και ευρύτερα στον τρόπο της ζωής ως αποτέλεσμα της τεχνολογικής εξέλιξης. Που, λοιπόν, οφείλεται αυτή η εκπληκτική δύναμη της τεχνολογίας που άλλαξε ριζικά τη μορφή της παραδοσιακής κοινωνίας και γενικότερα ολόκληρου του κόσμου; Ο βασικότερος λόγος για όλα αυτά, είναι η αλλαγή των συντελεστών παραγωγής, δηλαδή του τρόπου εργασίας και η συνακόλουθη αύξηση της παραγωγικότητας. Δηλαδή, με τη χρήση της μηχανής σε ευρεία κλίμακα σε όλους τους τομείς της παραγωγικής διαδικασίας, άλλαξαν άρδην όλα τα δεδομένα: βελτιώθηκαν οι συνθήκες εργασίας, αυξήθηκε η παραγωγικότητα, πολλαπλασιάστηκαν και βελτιώθηκαν τα παραγόμενα προϊόντα, μειώθηκε το κόστος παραγωγής και επομένως και η τιμή τους με αποτέλεσμα να προκληθούν στη συνέχεια κοινωνικές, πολιτικές και πνευματικές αλλαγές. 


3. ΘΕΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: α] ο άνθρωπος απαλλάχθηκε από την κυριαρχία της φύσης. β] Άνοδος βιοτικού επιπέδου και θετικές συνέπειες στην ποιότητα ζωής 
Τα αποτελέσματα από την ανάπτυξη της τεχνολογίας υπήρξαν καταπληκτικά. Πρώτα και κύρια ο άνθρωπος απαλλάχθηκε από την κυριαρχία της φύσης. Γιατί με τα σύγχρονα τεχνικά μέσα έχει πλέον τη δυνατότητα να καθορίζει, ως ένα βαθμό, τη ζωή του ανεξάρτητα από φυσικούς περιορισμούς και εμπόδια. Με την τεχνολογία κάθε μορφή φυσικού πλούτου αξιοποιείται και υπηρετεί τις ανθρώπινες ανάγκες. Πολλά από τα «μυστήρια» της φύσης αποκαλύφθηκαν από την επιστημονική έρευνα, και τα φυσικά φαινόμενα δεν προκαλούν πλέον δέος. Φόβοι και δεισιδαιμονίες υποχώρησαν, επειδή με τη βοήθεια των τεχνικών μέσων ο άνθρωπος μπόρεσε να ερευνήσει τα διάφορα φυσικά φαινόμενα και να εξηγήσει τις αιτίες που τα προκαλούν. Η δύναμη, λοιπόν, των τεχνικών μέσων αποδείχθηκε ισχυρότερη από τον παγανισμό, τη λατρεία, δηλαδή, κάθε είδους ειδώλων που κρατούσαν δέσμια την ανθρώπινη σκέψη.
    Με την τεχνολογία όμως δεν λιγόστεψε μόνο ο κόπος του ανθρώπου, δεν αυξήθηκε μόνο η ποσότητα των παραγομένων αγαθών. Συνάρτηση των παραγόντων αυτών ήταν η άνοδος του βιοτικού επιπέδου. Γιατί, όσο κι αν το βιοτικό επίπεδο δεν μπορεί να αξιολογείται με ποσοτικά κριτήρια και μόνο, δεν μπορούμε, ωστόσο, να παραβλέψουμε πως η αφθονία των αγαθών συντέλεσε καθοριστικά στη βελτίωσή του. Και τούτο, γιατί όχι μόνο ικανοποιήθηκαν βασικές ανάγκες επιβίωσης των ανθρώπων, αλλά και δημιουργήθηκαν οι όροι για ζωή απαλλαγμένη, λίγο πολύ, από βιοτικές μέριμνες. Ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν είχε τόσες και τέτοιες ανέσεις στη διάθεσή του. Ό,τι για μας σήμερα θεωρείται αυτονόητο αγαθό, στο σχετικά πρόσφατο παρελθόν ήταν ανεπίτρεπτη πολυτέλεια.


4. ΘΕΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ στην παιδεία και τη μόρφωση
Εκπληκτική είναι σήμερα και η ευχέρεια με την οποία διαδίδεται η γνώση. Είναι κοινά παραδεκτό ότι η τεχνολογία εξασφαλίζει τις ευνοϊκότερες προϋποθέσεις, για να αποκτήσουν όλοι οι άνθρωποι γενικές και ειδικές γνώσεις. Τα σύγχρονα μέσα τηλεπικοινωνίας, η ευχέρεια τύπωσης επιστημονικών και άλλων συγγραμμάτων, το διαδίκτυο και άλλα πολλά, προσφέρουν στο σύγχρονο άνθρωπο εκπληκτικές δυνατότητες γνώσης «επί παντός του επιστητού».


5. Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΝΤΙΦΑΣΗ: επειδή η ανάπτυξη των επιστημών συντελέστηκε στο όνομα του κέρδους οι αρνητικές συνέπειες ήταν ανυπολόγιστες 
Η μορφή του κόσμου άλλαξε ριζικά με την τεχνολογία, που σαν δίνη παρέσυρε στους ιλιγγιώδεις ρυθμούς της τη νωχέλεια της απλής και περιορισμένης ζωής των παλιότερων καιρών. Κι ενώ η ανάπτυξη έφτασε σε τέτοιο σημείο που ξεπέρασε κι αυτές ακόμη τις προσδοκίες του ανθρώπου, τα αρνητικά αποτελέσματα και οι κίνδυνοι που σήμερα συσσωρεύονται εξαιτίας κυρίως της καταστροφής του φυσικού πλούτου και της μόλυνσης του περιβάλλοντος, δημιουργούν εύλογα ερωτηματικά ακόμα και για το ίδιο το μέλλον της ανθρωπότητας. Διαψεύστηκε άραγε ο άνθρωπος, γιατί άλλα περίμενε και αλλού οδηγήθηκε; Φοβάται, επειδή διαπιστώνει ανεξέλεγκτη την παντοδυναμία της τεχνολογίας; Πού είναι η ευτυχία που αναζήτησε και πίστεψε ότι θα του προσέφερε η τεχνολογία; Ερωτήματα γεμάτα απαισιοδοξία που οδηγούν πολλούς σε ευχές και άλλους σε αγωνιώδη αναζήτηση λύσης, της εξόδου από μια σκληρή πραγματικότητα. Γιατί η ανάπτυξη της τεχνολογίας δεν υπηρέτησε, όπως θα έπρεπε, αποκλειστικά το γενικό καλό, αλλά το κέρδος των λίγων, των δυνατών, που βρήκαν τον τρόπο να εξαπλώσουν και να διασφαλίσουν με αυτή την κυριαρχία τους.


6. ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: η αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου
Οι επιπτώσεις της τεχνολογικής ανάπτυξης δεν αφορούν τον άνθρωπο μόνο ως φυσική ύπαρξη αλλά και ως προσωπική και κοινωνική οντότητα. Από την άποψή αυτή η τεχνολογία έγινε αιτία να δημιουργηθούν οι απαραίτητες προϋποθέσεις της αλλοτρίωσης του σύγχρονου ανθρώπου, της αποξένωσής του, δηλαδή, όχι μόνο από το φυσικό αλλά και το κοινωνικό περιβάλλον, από σημαντικές εκφάνσεις της προσωπικότητάς του, όπως για παράδειγμα, από τη δημιουργία, ακόμη και από τον ίδιο τον εαυτό του. Αυτό, κυρίως, οφείλεται στο γεγονός ότι η τεχνολογία επέβαλε ένα νέο τρόπο παραγωγής, νέες οικονομικές σχέσεις. Τα αγαθά τα παράγουν οι μηχανές, ιδιοκτήτες των μηχανών δεν είναι συνήθως αυτοί που τις χειρίζονται, η εργασία καταμερίστηκε, οι εργαζόμενοι εξειδικεύτηκαν, η παραγωγή προϊόντων έγινε μαζική και τυποποιημένη. Αποτέλεσμα των καινοτομιών αυτών είναι η αποξένωση των εργαζομένων από τη δημιουργική εργασία, από τα προϊόντα της εργασίας τους, που τα ιδιοποιούνται οι κάτοχοι των τεχνικών μέσων παραγωγής. 


7. ΤΟ ΤΙΜΗΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ: γιατί τρομάζει τον άνθρωπο η εκπληκτική πρόοδος, που ακόμη κι αν δεν συνεχιστεί με τον ίδιο ρυθμό στο μέλλον, πάλι στην ακμή που έχει φτάσει σήμερα εμπνέει το δέος; 
Είναι τάχα η μηχανή αιτία των αντινομιών, όπου στριφογυρίζει ο πολιτισμός μας χωρίς να βρίσκει διέξοδο;Ή μήπως αυτή ακριβώς είναι που με την εξάπλωση και την τελειοποίησή της θα προωθήσει την ανθρωπότητα σε νέες εξελίξεις και θα λύσει τα δεινά προβλήματα που μας περιζώνουν. Η τελειοποιημένη και παντοδύναμη «μηχανή» εγκαινίασε έναν νέο τρόπο ζωής, δεν είναι όμως κατά βάθος η αιτία των οικονομικοπολιτικών συγκρούσεων που ταλαιπωρούν τη σημερινή ανθρωπότητα, αλλά ο λόγος που οι συγκρούσεις αυτές πήραν μεγαλύτερη έκταση και έγιναν οξύτερες. Έβαλε δηλαδή (η μηχανή) ανώτερο εκθέτη στα γεγονότα, μεγάλωσε την κλίμακα και μαζί την έντασή τους… Ένας οξυδερκής παρατηρητής που δεν στέκει στην επιφάνεια των πραγμάτων, πολύ καλά καταλαβαίνει ότι οσοδήποτε τέλεια κι αν είναι μια τεχνική κατασκευή, δεν παύει να είναι όργανο στα χέρια του ανθρώπου που τη μεταχειρίζεται. Το όργανο τούτο, φυσικά, απλώνει και πολλαπλασιάζει τη δύναμη του κατόχου του, δεν δημιουργεί όμως και τις προθέσεις του. Ας μη μετατοπίζουμε λοιπόν τις ευθύνες από τη βούληση των εμψύχων όντων που δημιουργούν με τη δραστηριότητά τους την ιστορία, στις άψυχες μηχανές που μεταχειρίζονται τα όντα αυτά για να πετύχουν ό,τι επιδιώκουν. Το χέρι που φτιάχνει και κινεί τη μηχανή είναι υπαίτιο για το καλό, όπως και για το κακό που εκείνη κάνει. Το μαχαίρι στα χέρια του γιατρού δίνει τη ζωή, στα χέρια του κακούργου την αφαιρεί. [απόσπασμα από ομότιτλο δοκίμιο του Ε.Π. Παπανούτσου, Επίκαιρα και ανεπίκαιρα, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 360 – να μελετηθεί] 


8. Η ΤΕΧΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ: από τη μια υπάρχουν αυτοί που περιφρονούν την αξία των κατακτήσεων της επιστήμης και νοσταλγούν το ευτυχισμένο παρελθόν και από την άλλη αυτοί που υπερηφανεύονται για τις εκπληκτικές κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος 
Υπάρχουν πολλοί που αρνούνται την αξία της υλικής προόδου και, μάλιστα, μιλούν με περιφρόνηση και αδιαφορία για τις τεχνικές τελειοποιήσεις των μέσων της ζωής πιστεύοντας ότι ο άνθρωπος θα ήταν ευτυχέστερος χωρίς αυτές. Όχι μόνο δεν καλυτέρεψε αλλά χειροτέρεψε, ισχυρίζονται, τον άνθρωπο η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνικής. Πολλαπλασίασε και έκανε πιο εκλεπτυσμένη τη δύναμη της κακουργίας του. Ο Παπανούτσος πιστεύει ακράδαντα ότι είναι αστήρικτη η παραπάνω θέση και βρίσκεται σε ασυμφωνία με εξόφθαλμα γεγονότα. Είναι πλάνη, γράφει, να υποθέτουμε ότι οι εκπληκτικές κατακτήσεις της επιστήμης και της τεχνικής, για τις οποίες δικαιολογημένα υπερηφανεύεται ο πολιτισμός μας, δεν έχουν καμιά ουσιαστική αξία, επειδή τάχα «δεν έκαναν ευτυχέστερο τον άνθρωπο – άρα δεν αποτελούν πρόοδο». «Αχ! τι ωραία που ζούσαν άλλοτε οι άνθρωποι στις πρωτόγονες κοινωνίες τους, χωρίς το τηλέφωνο, το ραδιόφωνο, το αυτοκίνητο, το αεροπλάνο…» Δεν πρέπει, νομίζω, να παίρνουμε στα σοβαρά αυτό το ψευτορομαντισμό της υποκριτικής νοσταλγίας του παρελθόντος. Πρώτα-πρώτα γιατί δογματίζει «εκ του ασφαλούς» και «με το αζημίωτο»: δεν γνώρισα ακόμα κανένα οπαδό του δόγματος να διακόψει το ηλεκτρικό ρεύμα στο σπίτι του για να ζήσει ευτυχέστερος. Και έπειτα, γιατί είναι τουλάχιστο γελοίο να υποστηρίζει κανείς ότι «ζούσαν» καλύτερα οι άνθρωποι τότε που οι γιατροί καίγανε με πυρωμένο σίδερο τις μολυσμένες πληγές (χωρίς φυσικά, να μεταχειρίζονται αναισθητικά ή αναλγητικά φάρμακα) ή που πέθαιναν τα μωρά κατά εκατομμύρια από εντερίτιδα ή τότε που σοφοί και υψηλής ευαισθησίας άνθρωποι καταδέχονταν να θεωρούν τη δουλεία αναπόφευκτη, επειδή έπρεπε να μένουν σ’ αυτούς και στους οικείους των ελεύθερες για να διαβάζουν και να ψυχαγωγούνται, ή τότε που η ανάγνωση και η γραφή ήταν προνόμιο των ολίγων και των ισχυρών και ο μεγάλος αριθμός έπρεπε να πιστεύει μοίρα του αδυσώπητη να μένει εσαεί βυθισμένος στην άγνοια, τη δεισιδαιμονία και στο σκότος. Έχουμε άραγε όλοι συνειδητοποιήσει τις τεράστιες προόδους που έχει πραγματοποιήσει στα μέσα και στον τρόπο ζωής αυτός ο πολιτισμός που τον αποκαλούμε με περιφρόνηση «απλώς τεχνικό»; Ιδού μια λεπτομέρεια διατυπωμένη με αριθμούς που αξίζει να τη σκεφτούμε πολύ: στο Λίβερπουλ της Μεγ. Βρετανίας ο μέσος όρος ζωής των κατοίκων το 1846 ήταν το 26ο έτος της ηλικίας, στο Μπόστον των Ηνωμένων Πολιτειών, ο μέσος όρος ήταν πέρσι 66,7, Και δεν είναι μόνο η διάρκεια που μεγάλωσε, έγινε και το ποιόν της ζωής διαφορετικό. Σήμερα ο άνθρωπος των προχωρημένων στον πολιτισμό χωρών έχει άπειρες ευκαιρίες να «εντείνει» και να «υψώσει» (να εξευγενίσει με τα αγαθά της παιδείας) τη ζωή του. Να την εκτιμήσει και να την χαρεί. Ότι ζει «καλύτερα», «ανετότερα», «τελειότερα», «ανθρωπινότερα», δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Είναι άραγε και ευτυχέστερος; Η απάντηση εξαρτάται από το τι ονομάζεται «ευτυχία». Θα αναγνωρίσετε πάντως ότι όταν πεθαίνει κανείς πολύ νέος, αφού έχει ζήσει μια περιορισμένη, κουτή και τυραννισμένη ζωή – δεν προλαβαίνει τουλάχιστο να ευτυχήσει.[απόσπασμα από ομότιτλο δοκίμιο του Ε.Π. Παπανούτσου, Πρακτική Φιλοσοφία σχολικό βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗΣ/ έκθεσης σελ. 126 – να μελετηθεί και να απαντηθούν όλες οι ασκήσεις σελ. 129]


9. Είναι η επιστήμη ηθικά και πολιτικά ουδέτερη; (η επιστημονική έρευνα πρέπει να έχει κοινωνικό προσανατολισμό ή ισχύει η άποψη «η αλήθεια για την αλήθεια»;) ΠΡΟΤΑΣΗ για ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ:
ΑΥΤΟΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ: μερικοί επιστήμονες, κυρίως μετά τη Χιροσίμα και τη δίκη της Νυρεμβέργης, αναγνώρισαν ότι σε μια τεχνολογική κοινωνία η επιστήμη δεν είναι, και ούτε μπορεί να είναι πολιτικά ουδέτερη. Άλλοι όμως συνεχίζουν να υποστηρίζουν ότι η επιστήμη θα έπρεπε να είναι μια αδιάκοπη αναζήτηση της αλήθειας, αναζήτηση που δεν είναι δυνατό να υποβληθεί σε πολιτική ή ηθική κριτική. Ο Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, ο άνθρωπος που ευθύνεται για το σχέδιο Λος Άλαμος, κατασκευής και δοκιμής της πρώτης ατομικής βόμβας, δήλωσε το 1967: «Η δουλειά μας άλλαξε τις ανθρώπινες συνθήκες ζωής. Η χρησιμοποίηση που της έγινε είναι υπόθεση των κυβερνήσεων και όχι των επιστημόνων». Είναι δυνατόν, ακόμη και σήμερα, η επιστήμη να εμμένει στο σύνθημα «η αλήθεια για την αλήθεια» και να διακηρύσσει την πολιτική της ουδετερότητα (πρώτη άποψη) ή μήπως είναι καιρός να κάνει την αυτοκριτική της και ν’ αντιμετωπίσει την κοινωνική της ευθύνη; (δεύτερη άποψη); [πρβλ υπόδειγμα ανάπτυξης του θέματος στο βιβλίο ΙΔΕΕΣ και ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ για την ΕΚΘΕΣΗ του Άρη Γιαβρή Α΄ τόμος σελ. 325]


10. ΕΠΙΣΤΗΜΗ: ελευθερία και ευθύνη (πρόταση για παραγωγή κειμένου)
ΘΕΜΑ: Τα τελευταία χρόνια, έρχεται όλο και συχνότερα στην επικαιρότητα η συζήτηση για το ρόλο της επιστήμης στην εποχή μας. Πολλοί πιστεύουν ότι η επιστήμη δεν μπορεί να περιοριστεί με νόμους και πως το επιστημονικό πνεύμα πρέπει να αφεθεί ελεύθερο στη δημιουργική του πορεία. Άλλοι υποστηρίζουν ότι ο ρόλος της επιστήμης δε συνίσταται μόνο στα να προσφέρει τα επιτεύγματα της στην κοινωνία, αλλά και στο να έχει επίγνωση των πιθανών επιπτώσεών τους. Σ’ ένα άρθρο 500 περίπου λέξεων που θα δημοσιευτεί σε τοπική εφημερίδα, αφού κρίνετε την άποψη με την οποία διαφωνείτε, να παρουσιάσετε και να τεκμηριώσετε αυτήν που εσείς υποστηρίζετε. [πρβλ. υποδειγματική ανάπτυξη του θέματος στο βιβλίο ΙΔΕΕΣ και ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ για την ΕΚΘΕΣΗ του Άρη Γιαβρή Α΄ τόμος σελ. 328]


11. Ηθική ωριμότητα του επιστήμονα: η αμφιβολία ενεργοποιεί την κριτική σκέψη. Η αποδοχή του αντίλογου κριτήριο ωριμότητας του επιστήμονα 
Εκείνο που χαρακτηρίζει τον αληθινό επιστήμονα και μαρτυρεί τη σοβαρότητά του είναι η επιφυλακτική στάση του απέναντι στις ιδέες που υποστηρίζει, στις υποθέσεις που οδηγήθηκε με την επεξεργασία των παρατηρήσεών του, στις πεποιθήσεις που έχει σχηματίσει με τις σκέψεις και τις αναλύσεις του. Η αμφιβολία, ο φόβος ότι η ερμηνεία που έδωσε στα δεδομένα του προβλήματος του δεν είναι η μόνη λύση, αλλά και κάποια άλλη, πολύ διαφορετική, ενδέχεται να διεκδικήσει μεγαλύτερη ακρίβεια και σιγουριά, δεν τον αφήνει να αγκυροβολήσει σε μιαν αδιάσειστη βεβαιότητα και να κοιμηθεί ήσυχος. Γι’ αυτό προσέχει πάρα πολύ στη διατύπωση των πορισμάτων της έρευνάς του, ώστε πάντα να μένει ανοιχτός, και στον ίδιο και σε κάθε ομότεχνό του, ο δρόμος προς μια μεγαλύτερη και ασφαλέστερη προσέγγιση της ζητούμενης αλήθειας.
[βλέπε διασκευασμένο κείμενο από τους ΔΡΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ του Ε.Π. Παπανούτσου που περιέχεται στις ΙΔΕΕΣ και ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ για την ΕΚΘΕΣΗ του Άρη Γιαβρή Α΄ τόμος σελ. 331]


12. ΛΥΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ: νέα αντίληψη στην αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων της ανάπτυξης (βλέπε παράλληλο πληροφοριακό υλικό στο θέμα για την αειφόρο ανάπτυξη)
Είναι βέβαιο ότι χωρίς την τεχνολογία δεν θα υπήρχε η σημερινή ανάπτυξη και εξέλιξη. Οι ωφέλειες δηλαδή απ’ αυτήν ήταν και είναι τεράστιες και αναμφισβήτητες. Αναμφισβήτητες, όμως, είναι και οι ζημιές που έχουν προκληθεί. Το πρόβλημα, επομένως, είναι πώς θα αξιοποιηθούν τα ωφελήματα και πώς θα περιοριστούν, όσο γίνεται περισσότερο, οι ζημιές. Με δεδομένο ότι η τεχνολογία καθ’ εαυτή δεν είναι «κακή», η λύση του προβλήματος εξαρτάται από τον τρόπο που ο άνθρωπος θα αξιοποιεί τις πολλές δυνατότητές της. Όσο η τεχνολογία θα χρησιμοποιείται για σκοπούς ενάντιους στο πνεύμα του ανθρωπισμού, τόσο θα επιδεινώνονται τα προβλήματα για τον άνθρωπο. Ιδιαίτερη ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιούνται τα τεχνολογικά επιτεύγματα έχουν οι επιστήμονες και οι πολιτικοί. Οι πρώτοι, σ’ όλα τα στάδια των μελετών και των ερευνών τους, πρέπει να αίρονται πάνω από εθνικές ή πολιτικές σκοπιμότητες και να υπηρετούν την επιστήμη τους απερίσπαστοι και ανεξάρτητοι από κάθε λογής συμφέροντα. Οι πολιτικοί πάλι, μόνο όταν θα έχουν όραμα για την κοινωνία του μέλλοντος, θα μπορούν ν’ αποφασίζουν εκφράζοντας τη βούληση της πλειοψηφίας όπως πρέπει να συμβαίνει στα δημοκρατικά πολιτεύματα. Γιατί στο δημοκρατικό πολίτευμα υπάρχουν θεσμοί και νόμοι που μπορούν, αν υπάρχει η σχετική πολιτική βούληση, να γίνουν φραγμός στις επιθυμίες όσων θα ήθελαν να χρησιμοποιήσουν ανεξέλεγκτα και για ιδιωτικό όφελος τα επιτεύγματα των επιστημών και της τεχνολογίας. Ο τρόπος, δηλαδή, λειτουργίας της δημοκρατίας και ο τρόπος με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις σ’ αυτήν αποτελεί την καλύτερη, ίσως, εγγύηση για την προστασία του ανθρώπου από τους κινδύνους που συνεπάγεται η κακή χρήση της τεχνολογίας.

Πληροφοριακό υλικό - ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ σχετικά με τη διαφήμιση

Πληροφοριακό υλικό - ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ σχετικά με τη διαφήμιση

ΤΟ ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΟ ΜΗΝΥΜΑ διαμορφώνει δεσμούς και σχέσεις ανάμεσα σε προϊόντα και καταναλωτές.
Το διαφημιστικό μήνυμα είναι πολυσήμαντο και τις περισσότερες φορές δε διακρίνεται καθαρά, αλλά υπολανθάνει, περνάει μέσα από συμβολισμούς. Αρκεί να προσέξει κανείς συστηματικά την εικόνα της διαφήμισης.

 «Η διαφήμιση με τον τρόπο που δημιουργείται και δομείται (ως ενιαίο σύνολο μορφής και περιεχομένου), διαμορφώνει δεσμούς και σχέσεις ανάμεσα σε προϊόντα και σε καταναλωτές και κατασκευάζει «σύμβολα ανταλλαγής», π.χ. τα διαμάντια. Το προϊόν αυτό συσχετίζεται με την «παντοτινή αγάπη». Όποιος προσφέρει διαμάντια κάνει έμμεσα φανερές τις συναισθηματικές του διαθέσεις, γιατί ήδη έχει διαμορφωθεί ο «συμβολισμός». Το ορυκτό διαμάντι δεν έχει καμιά αξία, αλλά από τη στιγμή που αρχίζει η διαδικασία εξόρυξης και ενσωματώνεται σ’ αυτό ανθρώπινη εργασία, αποκτά αξία ως εμπόρευμα, ενώ με τη διαφήμιση επιχειρείται να τονιστεί το αναγνωριστικό σημάδι, ο «συμβολισμός». Η σχέση ανάμεσα στα άτομα και στα αντικείμενα που επιχειρείται να αναπτυχθεί μέσα από τη διαφήμιση μπορεί να προσφέρει τη δυνατότητα αμοιβαίας αντικατάστασης. Έτσι διαβάζουμε ή βλέπουμε στα «μηνύματα» τα εξής: «ένα χρυσό κόσμημα τα λέει όλα» ή «εκφραστείτε με λουλούδια». Ή και αντίστροφα τα άτομα αναγνωρίζονται από τα αντικείμενα: π.χ. «οι άνθρωποι της PEPSI, the pepsi people)»

(απόσπασμα από το κειμενο «ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ» του Γ. ΖΩΤΟΥ βιβλίο Έκφρασης/ Έκθεσης Γ σελ. 50)

Διαφήμιση: ιστορική εξήγηση δημιουργίας και εξέλιξης
Χωρίς υπερβολή η ζωή μας έχει κατακλυστεί από διαφημίσεις που δεν μας πληροφορούν απλώς και μόνο για ένα προϊόν ή μια υπηρεσία αλλά, είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι, μας επηρεάζουν διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο ζωής μας, τις απόψεις μας και την αισθητική μας.
Μετά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο είχαμε ραγδαία ανάπτυξη βιομηχανικής παραγωγής και εμπορίου που είχε ως αποτέλεσμα την υπερπαραγωγή αγαθών. Άμεση ήταν λοιπόν η ανάγκη της γνωστοποίησης στο κοινό των προϊόντων που παράγονταν και της δελεαστικής προβολής τους με στόχο την κατανάλωσή τους. Τη λειτουργία αυτή εκπληρώνει η διαφήμιση και είναι πολύ σημαντική για τη σταθερότητα του οικονομικού συστήματος της βιομηχανικής κοινωνίας. 
Η μαζική παραγωγή αγαθών απαιτεί τη μαζική κατανάλωσή τους. Αν, για οποιοδήποτε λόγο, σπάσει ο κύκλος παραγωγής – κατανάλωσης, τότε ο κίνδυνος να καταρρεύσει το όλο σύστημα της ανάπτυξης είναι πολύ μεγάλος με απρόβλεπτες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες (σχετικό με αυτή την αρνητική πλευρά της διαφήμισης το δοκίμιο του Β. Φίλια «Αφθονία και σύγχρονες όψεις απανθρωποίηση» Θεματικοί Κύκλοι Λυκείου σελ. 196)

Αποτελεσματικότητα διαφήμισης: εικόνα, λόγος, ήχος κλπ: 
Η προσπάθεια των διαφημιστών στηρίζεται πάρα πολύ στη δημιουργία προτύπων ζωής, στο να υποβάλλουν δηλαδή αξίες ζωής τις οποίες μπορεί να έχει κανείς αν υιοθετήσει συμπεριφορές οι οποίες με τη σειρά τους είναι εφικτές μόνο με τη δημιουργία συγκεκριμένης καταναλωτικής νοοτροπίας
Η τέχνη της διαφήμισης είναι σύνθετη, επιστημονικά οργανωμένη και γι’ αυτό διαθέτει δύναμη και αποτελεσματικότητα: σ’ ένα καλό διαφημιστικό μήνυμα αξιοποιούνται κατάλληλα και αποτελεσματικά οι δυνατότητες πειθούς που διαθέτουν η εικόνα, ο λόγος και ο ήχος (και όχι μόνο) Τα σύγχρονα διαφημιστικά μηνύματα είναι προϊόντα επιστημονικής μελέτης: ερευνώνται οι ανάγκες του καταναλωτικού κοινού, εξετάζονται οι ιδιαιτερότητες της συμπεριφοράς του κατά ηλικία, φύλο, μορφωτικό επίπεδο, αναλύεται η κοινωνική και κοινωνική του κατάσταση. Ο τρόπος επομένως με τον οποίο θα διαφημιστεί ένα προϊόν βασίζεται στα πορίσματα της ψυχολογίας, σε κοινωνιολογικά δεδομένα, στους κανόνες της αισθητικής και στην αξιοποίηση κάθε άλλης λεπτομέρειας που περιβάλλει ό,τι διαφημίζεται.

ΘΕΤΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ: οικονομική και κοινωνική λειτουργία διαφήμισης
Η αύξηση της ζήτησης και της κατανάλωσης προϊόντων οδηγεί στην αύξηση της παραγωγής. Αυτό σημαίνει ότι δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας, είτε με την ίδρυση νέων παραγωγικών μονάδων είτε με την επέκταση όσων ήδη υπάρχουν είτε με την ανάπτυξη του εμπορίου. Έτσι, καταπολεμείται η ανεργία. Παράλληλα, αναπτύσσεται έντονος ανταγωνισμός ανάμεσα σε παραγωγούς και επιχειρηματίες, για να κερδίσουν την προτίμηση του καταναλωτικού κοινού με νέα πρωτότυπα προϊόντα υψηλών προδιαγραφών. Δηλαδή αποτέλεσμα του ανταγωνισμού είναι να βελτιώνεται η ποιότητα και η ποικιλία των προϊόντων και των υπηρεσιών που παρέχονται. Εξάλλου, πολλές φορές σε συνθήκες ελεύθερης αγοράς ο ανταγωνισμός συμβάλλει και στη μείωση των τιμών. Επιπλέον, οι μεγάλες εταιρείες, που έχουν την οικονομική δυνατότητα, γίνονται για διαφημιστικούς λόγους χορηγοί αθλητών, αθλητικών συλλόγων, μεγάλων αθλητικών και πολιτιστικών διοργανώσεων (Ολυμπιακοί αγώνες, φεστιβάλ). Έτσι, με την οικονομική ενίσχυση που προσφέρεται από τη διαφήμιση, επωφελείται ο αθλητισμός και ο πολιτισμός.

ΑΡΝΗΤΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ: ποιους κινδύνους «κρύβει» η διαφήμιση;
Η μανία κατανάλωσης χωρίς να υπάρχουν πραγματικές ανάγκες για τα προϊόντα που καταναλώνονται οδηγεί στην πνευματική και ψυχική υποδούλωση του ανθρώπου: με τον καταιγισμό διαφημιστικών μηνυμάτων που δέχεται ακατάπαυστα από όλα τα μέσα ο σημερινός άνθρωπος, τίθεται σε λειτουργία ένας μηχανισμός με τον οποίο δημιουργούνται όλο και περισσότερες ανάγκες, που κατά ένα μεγάλο μέρος δεν είναι πραγματικές αλλά εικονικές. Καλλιεργείται, λοιπόν, η ψευδαίσθηση πως η ευτυχία του ανθρώπου εξαρτάται, σχεδόν αποκλειστικά από την ικανοποίηση των αναγκών αυτών που συνεχώς αυξάνονται και πληθαίνουν και κορεσμό δεν έχουν. Ο καταναλωτής μοιάζει με τις μυθικές Δαναΐδες που ήταν υποχρεωμένες να γεμίζουν ένα πιθάρι χωρίς πυθμένα.
Σύμφωνα με τα παραπάνω, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου που επηρεάζεται από τη διαφήμιση, είναι η στέρηση της ελευθερίας του: πειθαναγκάζεται να σκεφτεί και να αποφασίσει σύμφωνα με κάποιες πλασματικές ανάγκες και επιθυμίες 

Με τη διαφήμιση διαμορφώνονται συνήθως αρνητικά πρότυπα ζωής: 
Κύριο χαρακτηριστικό των προτύπων ζωής που έμμεσα διαμορφώνει η διαφήμιση είναι η άνεση, η πολυτέλεια, η επίδειξη. Ασθμαίνων ο άνθρωπος σήμερα προσπαθεί να ικανοποιήσει τις αυξημένες επιθυμίες του. Άγχεται, νιώθει μειονεκτικά, εντατικοποιεί τη δουλειά του, εξαντλείται, διαταράσσεται η ψυχική του ισορροπία.

Κακοποίηση γλώσσας: οι διαφημιστές, για να εντυπωσιάσουν, καταφεύγουν συχνά σε ευφυολογήματα, νεολογισμούς, αυθαίρετα σχήματα λόγου και γενικότερα σε αλλοίωση της γλώσσας σε σημασιολογικό και συντακτικό επίπεδο. Στο βαθμό μάλιστα που είναι καταλυτική η επίδραση του διαφημιστικού λόγου κυρίως στους νέους, διαμορφώνεται ένας νέος κώδικας επικοινωνίας με στερεότυπες εκφράσεις διαφημιστικών μηνυμάτων (σλόγκαν).

Τα παιδιά εύκολη λεία της διαφήμισης (ΠΡΒΛ σχετικό θέμα στους ΘΕΜΑΤΙΚΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ σελ, 208): επειδή ένα μεγάλο ποσοστό καταναλωτικών αγαθών αφορά στα παιδιά, όπως είναι φυσικό η διαφήμιση προσπαθεί με κάθε μέσο να τα προωθήσει. Κι ενώ όλοι πιστεύουν ότι θα πρέπει να υπάρχει ένας κανόνας διαφημιστικής δεοντολογίας, σύμφωνα με τον οποίο δεν θα πρέπει να εξαναγκάζονται ανήλικοι να αγοράζουν όλο και περισσότερα από αυτά τα προϊόντα, σχεδόν κανείς δεν σέβεται αυτό τον κανόνα.

Εικόνες της σύγχρονης γυναίκας στη διαφήμιση: η παρουσία της γυναικείας μορφής στις διαφημίσεις έχει στόχο να προσελκύσει τη γυναίκα καταναλώτρια αλλά πολλές φορές χρησιμοποιείται για να προσελκύσει το ανδρικό καταναλωτικό κοινό. Στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για διαφημίσεις που προβάλλουν προϊόντα που συνδέονται με παραδοσιακούς ρόλους της γυναίκας ως μητέρας και νοικοκυράς. Στη δεύτερη περίπτωση, η γυναικεία μορφή εμφανίζεται κυρίως ως σύμβολο της ανδρικής επιθυμίας (π.χ. διαφημίσεις αυτοκινήτων)

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ (και η συνακόλουθη καταναλωτική μανία)

ΔΕΥΤΈΡΑ, 6 ΔΕΚΕΜΒΡΊΟΥ 2010

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ (και η συνακόλουθη καταναλωτική μανία)

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ για τη διαφήμιση και τον καταναλωτισμό

 «Απ’ το ελάχιστο φτάνεις πιο εύκολα οπουδήποτε»
Γυμνός, Ιούλιο μήνα, το καταμεσήμερο. Σ’ ένα στενό κρεβάτι, ανάμεσα σε δυο σεντόνια χοντρά, ντρίλινα (= βαμβακερά, ευτελούς αξίας), με το μάγουλο πάνω στο μπράτσο μου που το γλείφω και γεύομαι την αρμύρα του. 
    Κοιτάζω τον ασβέστη αντίκρυ στον τοίχο της μικρής μου κάμαρας. Λίγο πιο ψηλά το ταβάνι με τα δοκάρια. Πιο χαμηλά την κασέλα όπου έχω αποθέσει όλα μου τα υπάρχοντα: δυο παντελόνια, τέσσερα πουκάμισα, κάτι ασπρόρουχα. Δίπλα, η καρέκλα με την πελώρια ψάθα. Χάμου, στ’ άσπρα και μαύρα πλακάκια, τα δυο μου σάνταλα.
Έχω στο πλάι μου κι ένα βιβλίο.
Γεννήθηκα για να ’χω τόσα. Δεν μου λέει τίποτε να παραδοξολογώ. Από το ελάχιστο φτάνεις πιο σύντομα οπουδήποτε.. Μόνο που ’ναι πιο δύσκολο. Κι από το κορίτσι που αγαπάς επίσης φτάνεις, αλλά θέλει να ξέρεις να τα’ αγγίξεις οπόταν η φύση σου υπακούει. Κι από τη φύση – αλλά θέλει να ξέρεις να της αφαιρέσεις την αγκίδα της (απόσπασμα από το ΜΙΚΡΟ ΝΑΥΤΙΛΟ του Οδυσσέα Ελύτη)

1. Εισαγωγικές έννοιες και ιστορική αναδρομή: η μαζική παραγωγή αγαθών «απαιτούσε» τη μαζική κατανάλωσή τους

       Χωρίς υπερβολή η ζωή μας έχει κατακλυστεί από διαφημίσεις που δεν μας πληροφορούν απλώς και μόνο για ένα προϊόν ή μια υπηρεσία αλλά, είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι, μας επηρεάζουν διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο ζωής μας, τις απόψεις μας και την αισθητική μας. Πότε και πώς προέκυψε αυτό; Μετά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο είχαμε ραγδαία ανάπτυξη βιομηχανικής παραγωγής και εμπορίου που είχε ως αποτέλεσμα την υπερπαραγωγή αγαθών. Άμεση ήταν λοιπόν η ανάγκη της γνωστοποίησης στο κοινό των προϊόντων που παράγονταν και της δελεαστικής προβολής τους με στόχο την κατανάλωσή τους. Τη λειτουργία αυτή εκπληρώνει η διαφήμιση και είναι πολύ σημαντική για τη σταθερότητα του οικονομικού συστήματος της βιομηχανικής κοινωνίας. Επειδή, λοιπόν, η μαζική παραγωγή αγαθών «απαιτούσε» τη μαζική κατανάλωσή τους, η προώθηση και διανομή τους μέσω της διαφήμισης έγινε επιστήμη. Διότι, αν για οποιοδήποτε λόγο, σπάσει ο κύκλος παραγωγής – κατανάλωσης, τότε ο κίνδυνος να καταρρεύσει το όλο σύστημα της ανάπτυξης είναι πολύ μεγάλος με απρόβλεπτες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Έτσι, επινοήθηκε ένα ολόκληρο σύστημα διαφήμισης, που χάρη στην επιστημονική του οργάνωση και στα καταιγιστικά μηνύματά του, εξωθεί τον άνθρωπο σε μιαν αδιάκοπη και συχνά αλόγιστη αγορά αγαθών. Με τη διαφήμιση, λοιπόν, (αλλά και γενικά από τον τύπο την τηλεόραση και τον κινηματογράφο) προβάλλονται τέτοια πρότυπα ζωής και διαμορφώνονται εκείνες οι νέες αντιλήψεις και αξίες για τη ζωή, που εξυπηρετούν στην κατανάλωση πολλών υλικών αγαθών.


2. Τα σύγχρονα διαφημιστικά μηνύματα είναι προϊόντα επιστημονικής μελέτης
     Η τέχνη της διαφήμισης είναι σύνθετη, επιστημονικά οργανωμένη και γι’ αυτό διαθέτει δύναμη και αποτελεσματικότητα: σ’ ένα καλό διαφημιστικό μήνυμα αξιοποιούνται κατάλληλα και αποτελεσματικά οι δυνατότητες πειθούς που διαθέτουν η εικόνα, ο λόγος και ο ήχος (και όχι μόνο)
Τα σύγχρονα διαφημιστικά μηνύματα είναι προϊόντα επιστημονικής μελέτης: ερευνώνται οι ανάγκες του καταναλωτικού κοινού, εξετάζονται οι ιδιαιτερότητες της συμπεριφοράς του κατά ηλικία, φύλο, μορφωτικό επίπεδο, αναλύεται η κοινωνική και κοινωνική του κατάσταση. Ο τρόπος επομένως με τον οποίο θα διαφημιστεί ένα προϊόν βασίζεται στα πορίσματα της ψυχολογίας, σε κοινωνιολογικά δεδομένα, στους κανόνες της αισθητικής και στην αξιοποίηση κάθε άλλης λεπτομέρειας που περιβάλλει ό,τι διαφημίζεται.


3. Το διαφημιστικό μήνυμα είναι πολυσήμαντο και τις περισσότερες φορές δεν διακρίνεται καθαρά, αλλά υπολανθάνει, περνάει μέσα από συμβολισμούς
«Η διαφήμιση με τον τρόπο που δημιουργείται και δομείται (ως ενιαίο σύνολο μορφής και περιεχομένου), διαμορφώνει δεσμούς και σχέσεις ανάμεσα σε προϊόντα και σε καταναλωτές και κατασκευάζει «σύμβολα ανταλλαγής», π.χ. τα διαμάντια. Το προϊόν αυτό συσχετίζεται με την «παντοτινή αγάπη». Όποιος προσφέρει διαμάντια κάνει έμμεσα φανερές τις συναισθηματικές του διαθέσεις, γιατί ήδη έχει διαμορφωθεί ο «συμβολισμός». Το ορυκτό διαμάντι δεν έχει καμιά αξία, αλλά από τη στιγμή που αρχίζει η διαδικασία εξόρυξης και ενσωματώνεται σ’ αυτό ανθρώπινη εργασία, αποκτά αξία ως εμπόρευμα, ενώ με τη διαφήμιση επιχειρείται να τονιστεί το αναγνωριστικό σημάδι, ο «συμβολισμός». Η σχέση ανάμεσα στα άτομα και στα αντικείμενα που επιχειρείται να αναπτυχθεί μέσα από τη διαφήμιση μπορεί να προσφέρει τη δυνατότητα αμοιβαίας αντικατάστασης. Έτσι διαβάζουμε ή βλέπουμε στα «μηνύματα» τα εξής: «ένα χρυσό κόσμημα τα λέει όλα» ή «εκφραστείτε με λουλούδια». Ή και αντίστροφα τα άτομα αναγνωρίζονται από τα αντικείμενα: π.χ. «οι άνθρωποι της PEPSI, the pepsi people)» (Γ.Χ. ΖΩΤΟΣ, σχολικό βιβλίο Έκφρασης/ Έκθεσης σελ. 57) 


4. Πολύ σημαντικό ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: κύριο μέλημα των διαφημιστών είναι η δημιουργία προτύπων ζωής (κι ακόμα δημιουργία ψευδαισθήσεων)
     Η προσπάθεια των διαφημιστών στηρίζεται πάρα πολύ στη δημιουργία προτύπων ζωής, στο να υποβάλλουν δηλαδή αξίες ζωής τις οποίες μπορεί να έχει κανείς αν υιοθετήσει συμπεριφορές οι οποίες με τη σειρά τους είναι εφικτές μόνο με τη δημιουργία συγκεκριμένης καταναλωτικής νοοτροπίας. Σαν διακινητές και προμηθευτές ψευδαισθήσεων που είναι εξ ορισμού οι διαφημιστές, κατασκευάζουν έναν εικονικό κόσμο, γυαλιστερό, γραμμικό, απροβλημάτιστο, κυρίως δε πλουσιοπάροχο, έναν κόσμο όπου χιλιάδες άνθρωποι περιμένουν υπομονετικά στη σειρά τους για να σου προσφέρουν αυτοκίνητα, σπίτια, εορτοδάνεια, ταξίδια σε μέρη εξωτικά, απεριόριστο χρόνο για τηλεφωνικές συνδιαλέξεις, τα πάντα. 


5. ΘΕΤΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ: οικονομική και κοινωνική λειτουργία της
    Η αύξηση της ζήτησης και της κατανάλωσης προϊόντων οδηγεί στην αύξηση της παραγωγής. Αυτό σημαίνει ότι δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας, είτε με την ίδρυση νέων παραγωγικών μονάδων είτε με την επέκταση όσων ήδη υπάρχουν είτε με την ανάπτυξη του εμπορίου. Έτσι, καταπολεμείται η ανεργία. Παράλληλα, αναπτύσσεται έντονος ανταγωνισμός ανάμεσα σε παραγωγούς και επιχειρηματίες, για να κερδίσουν την προτίμηση του καταναλωτικού κοινού με νέα πρωτότυπα προϊόντα υψηλών προδιαγραφών. Δηλαδή αποτέλεσμα του ανταγωνισμού είναι να βελτιώνεται η ποιότητα και η ποικιλία των προϊόντων και των υπηρεσιών που παρέχονται. Εξάλλου, πολλές φορές σε συνθήκες ελεύθερης αγοράς ο ανταγωνισμός συμβάλλει και στη μείωση των τιμών. Επιπλέον, οι μεγάλες εταιρείες, που έχουν την οικονομική δυνατότητα, γίνονται για διαφημιστικούς λόγους χορηγοί αθλητών, αθλητικών συλλόγων, μεγάλων αθλητικών και πολιτιστικών διοργανώσεων (Ολυμπιακοί αγώνες, φεστιβάλ). Έτσι, με την οικονομική ενίσχυση που προσφέρεται από τη διαφήμιση, επωφελείται ο αθλητισμός και ο πολιτισμός.


6. ΑΡΝΗΤΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ: «ο εξανδραποδισμός του ανθρώπου»
     Η μανία κατανάλωσης χωρίς να υπάρχουν πραγματικές ανάγκες για τα προϊόντα που καταναλώνονται οδηγεί στην πνευματική και ψυχική υποδούλωση του ανθρώπου: με τον καταιγισμό διαφημιστικών μηνυμάτων που δέχεται ακατάπαυστα από όλα τα μέσα ο σημερινός άνθρωπος, τίθεται σε λειτουργία ένας μηχανισμός με τον οποίο δημιουργούνται όλο και περισσότερες ανάγκες, που κατά ένα μεγάλο μέρος δεν είναι πραγματικές αλλά εικονικές. Καλλιεργείται, λοιπόν, η ψευδαίσθηση πως η ευτυχία του ανθρώπου εξαρτάται, σχεδόν αποκλειστικά από την ικανοποίηση των αναγκών αυτών που συνεχώς αυξάνονται και πληθαίνουν και κορεσμό δεν έχουν. Ο καταναλωτής μοιάζει με τις μυθικές Δαναΐδες που ήταν υποχρεωμένες να γεμίζουν ένα πιθάρι χωρίς πυθμένα.


7. Ο σημερινός άνθρωπος πειθαναγκάζεται να σκεφτεί και να αποφασίσει σύμφωνα με ανάγκες και επιθυμίες που δεν είναι πραγματικές
      Σύμφωνα με τα παραπάνω, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου που επηρεάζεται από τη διαφήμιση, είναι η στέρηση της ελευθερίας του: πειθαναγκάζεται να σκεφτεί και να αποφασίσει σύμφωνα με κάποιες πλασματικές ανάγκες και επιθυμίες. Αφού, λοιπόν, με τη διαφήμιση διαμορφώνονται πρώτα αρνητικά πρότυπα ζωής, κύριο χαρακτηριστικό των οποίων είναι η άνεση, η πολυτέλεια, η επίδειξη και το κυνήγι της ευτυχίας στην αφθονία των υλικών αγαθών, ασθμαίνων ο άνθρωπος στη συνέχεια προσπαθεί να ικανοποιήσει αυτές τις αυξημένες επιθυμίες του. Άγχεται, νιώθει μειονεκτικά, εντατικοποιεί τη δουλειά του, εξαντλείται, διαταράσσεται η ψυχική του ισορροπία και, έτσι, μένει μόνιμα ανικανοποίητος, αφού η αναζήτηση της ευτυχίας στον υλικό ευδαιμονισμό είναι ένας φαύλος κύκλος. (σχετικό με αυτή την αρνητική πλευρά της διαφήμισης το δοκίμιο του Β. Φίλια «Αφθονία και σύγχρονες όψεις απανθρωποίησης» (Θεματικοί Κύκλοι σελ. 196)


8. Ο μηχανισμός καταναλωτισμού εξανδραποδίζει τον άνθρωπο, τον υποδουλώνει, δηλαδή, στις υλικές ανάγκες (απόσπασμα από το δοκίμιο του Τερζάκη) 
      Ποια ακριβώς είναι η ελευθερία του υπηκόου της καταναλωτικής κοινωνίας, που βομβαρδίζεται νύχτα-μέρα από μιαν επιστημονικά οργανωμένη, ακατανίκητη διαφήμιση, και αποκτά όλο και περισσότερες, ανυποψίαστες ίσαμε χθες, υλικές ανάγκες; Σε τούτο μόνο το θέμα αν σταθούμε, θα καταλάβουμε πόσο ρευστό, αν όχι απατηλό, γίνεται το περιεχόμενο της σύγχρονης ελευθερίας. Για να νιώσει ελεύθερος ο αποπροσωποποιημένος αυτός καταναλωτής, πρέπει να μπορεί να ικανοποιεί τις όλο και αυξανόμενες ανάγκες του. Διαφορετικά, πιστεύει πως υστερεί, πως υπολείπεται ταπεινωτικά στον αγώνα δρόμου που είναι ο ρυθμός της σύγχρονης ζωής και τότε, άμεση συνέπεια, χάνει το αίσθημα της ελευθερίας. Γιατί ελευθερία, για το μέσο ανθρώπινο τύπο, είναι η ευχέρεια να ικανοποιεί τις άμεσες βιοτικές του ανάγκες. Όταν του βάλετε σε κίνηση ένα μηχανισμό δημιουργίας αναγκών και δεν του δώσετε σύγκαιρα το μέσο να τις ικανοποιεί, τον κάνετε ψυχικά προλετάριο. Προλετάριος ονομάστηκε ο διάδοχος του αλλοτινού δούλου… Ο μηχανισμός τώρα, έχει έτσι ρυθμιστεί, ώστε το αόρατο λουρί που κρατάει δεμένο αυτόν τον κατάδικο από το πόδι να κονταίνει ή να μακραίνει κατά την κρίση του επιμελέστατα κρυμμένου αφέντη. Αν τα συμφέροντα του αφέντη υπαγορεύουν μεγαλύτερη δέσμευση του καταναλωτή, ρίχνει στην αγορά καινούργια συνθήματα για νέες ανάγκες. Ο καταναλωτής πολλαπλασιάζει τις προσπάθειές του να ανταποκριθεί, αυτοενεχυριάζεται2. Δεν χρειάζεται πάντοτε με νέα πρόσθετη εργασία, για να μπορεί να τα βγάλει πέρα: φτάνει που δεσμεύεται ψυχολογικά. Η ικανοποίηση των νέων «απαιτήσεων της ζωής», των νέων ανέσεων, γίνεται κεντρικός πόλος του ψυχικού βίου. Από κει και πέρα, έχει καταστεί υποχείριος3 χωρίς να το ξέρει. Νομίζοντας πως ικανοποιεί τον εαυτό του, ικανοποιεί τον αφέντη του, τον μεγάλο κερδοσκόπο…


9. ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ και ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΣΜΟΣ, φαύλος κύκλος: το αδιέξοδο της σημερινής κοινωνίας
     Τι έκανε για χρόνια η διαφήμιση με παραγγελιά του συστήματος; Ερέθιζε τις επιθυμίες. Κάνοντάς το όμως, δεν ώθησε απλά τον κόσμο να θέλει, αλλά του είπε τι να θέλει και τι ήταν καλό να θέλει. Αν το σκεφτούμε καλά, θα δούμε ότι πέτυχε δυο αποτελέσματα από «αντικειμενική» άποψη επαναστατικά. Οι συντηρητικές κοινωνίες και οι αντιδραστικοί παιδαγωγοί δήλωναν πάντα με σοφό τρόπο ότι οι υπερβολικές επιθυμίες είναι κακό πράγμα και ότι κατ’ αρχή δεν πρέπει να δίνουμε στους φτωχούς την εντύπωση ότι μπορούν ν’ αποχτήσουν τα πράγματα των πλουσίων. Το ότι οι βασιλιάδες μετατοπίζονταν με τη φορητή πολυθρόνα ήταν απόδειξη ότι αυτό το σκεπαστό πολυτελές φορείο ήταν βασιλικό πράγμα: κανείς άλλος δεν μπορούσε να το θέλει. Ήρθε όμως η διαφήμιση και μεταφράζοντας τη φορητή πολυθρόνα σε «αυτοκίνητο», είπε ότι όλοι μπορούσαν να επιθυμούν να αποκτήσουν αυτοκίνητο, ήταν υποχρέωση να το επιθυμούν. Το ίδιο έγινε και για το σαπούνι, το γαλλικό άρωμα, και για το διαμέρισμα, για τη γραβάτα και για το μηχανάκι…..
     Και να που η κοινωνία, αφού πρώτα ερέθισε τις επιθυμίες για όλα τα πράγματα, τρομοκρατείται γιατί ο κόσμος απαιτεί τουλάχιστον ένα μέρος χωρίς να πρέπει αναγκαστικά να εγκληματήσει. Είναι σαν να έλεγε το σύστημα στους υπηκόους του: «Έπρεπε να θέλετε να ξοδέψετε όλο το μισθό σας, και το δέκατο τρίτο και το δέκατο τέταρτο, αλλά τώρα το παρακάνετε: τώρα θέλετε και αύξηση μισθού! Το παιχνίδι δεν ήταν έτσι. Μην υπερβάλλετε, και σκεφτείτε τα αγαθά της λιτότητας». Ηδιαφήμιση, δηλαδή, πρέπει να προκαλεί επιθυμίες για ψυγεία (και τα άλλα αγαθά του υλικού ευδαιμονισμού), γιατί, αλίμονο, αν δεν πουληθούν αρκετά, θα κλείσουν τα εργοστάσια. Αλλά αν για να τα αγοράσει ο κόσμος όλα αυτά, χρειάζεται νέα συλλογική σύμβαση εργασίας και γενναία αύξηση των μισθών, τότε κάτι δεν πάει καλά! Συναγερμός, οι πολίτες καταναλώνουν πολλά, ζητούν πολυτέλειες! (ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ, Η σημειολογία στην καθημερινή ζωή, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 203) 


10. Η μανία για κατανάλωση έχει χάσει κάθε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπου
     Αρχικά, η ιδέα της κατανάλωσης περισσοτέρων και καλύτερων πραγμάτων υποτίθεται ότι θα έδινε στον άνθρωπο μια ευτυχέστερη, πιο ικανοποιητική ζωή. Η κατανάλωση ήταν το μέσο για κάποιο σκοπό –εκείνον της ευτυχίας. Τώρα έγινε αυτοσκοπός. Η σταθερή αύξηση των αναγκών μας υποχρεώνει σε μια διαρκώς αυξανόμενη προσπάθεια, μας κάνει να εξαρτόμαστε απ’ τις ανάγκες, κι απ’ τους ανθρώπους και τους θεσμούς, μέσω των οποίων τις ικανοποιούμε… Τι πρέπει να προσδοκούμε; Εάν ένας άνθρωπος εργάζεται χωρίς αίσθηση συγγένειας με ό,τι κάνει, εάν αγοράζει και καταναλώνει είδη ανέσεως μ’ έναν αφηρημένο και αλλοτριωμένο τρόπο, θα παραμένει πάντοτε ένας παθητικός και αλλοτριωμένος καταναλωτής. Θα «καταναλίσκει» ποδοσφαιρικούς αγώνες, κινηματογραφικά έργα, ομιλίες, φυσικές σκηνές, κοινωνικές συγκεντρώσεις, με τον ίδιο αλλοτριωμένο και αφηρημένο τρόπο που καταναλίσκει τα είδη ανέσεων που αγόρασε. Δηλαδή, δεν συμμετέχει ενεργητικά, θέλει να πιστεύει πως όλα υπάρχουν για να αποκτηθούν και να έχει όσο το δυνατό περισσότερη ευχαρίστηση και τίποτα άλλο. Στην πραγματικότητα όμως δεν είναι ελεύθερος να απολαύσει τη «σχόλη» του. Η κατανάλωση του ελεύθερου χρόνου καθορίζεται απ’ τη βιομηχανία, όπως τα είδη ανέσεων που αγοράζει. Το γούστο του κατευθύνεται, θέλει να δει και ν’ ακούσει ό,τι είθισται να βλέπει και ν’ ακούει. Η διασκέδαση είναι μια βιομηχανία όπως κάθε μια άλλη, ο πελάτης φτιάχνεται για ν’ αγοράσει ευτυχία όπως φτιάχνεται για ν’ αγοράσει ρούχα και παπούτσια. Η αξία της διασκέδασης καθορίζεται απ’ την επιτυχία της στην αγορά –όχι από κάτι που θα μπορούσε να μετρηθεί με ανθρώπινους όρους. (ΕΡΙΧ ΦΡΟΜ, Τετράδια ευθύνης, ΘΕΜΑΤΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΛΥΚΕΙΟΥ σελ. 200)


11. Ο φαύλος κύκλος της πλεονεξίας οδηγεί στην «ύβριν» και τη νέμεση (= οικονομική κρίση)
     Η πλεονεξία είναι μια διαρκής υπέρβαση των ορίων μας στη διάσταση του έχειν. Δεν μας αρκούν αυτά που έχουμε, θέλουμε να έχουμε ολοένα και περισσότερα αγαθά, γνώσεις, εξουσία, φίλους, φήμη κτλ. Αυτό το ολοένα και περισσότερο είναι όμως μια κατάσταση οδυνηρή, γιατί είναι μια διαρκής υπέρβαση των ορίων μας. Ο πλεονέκτης ζει σε μεγάλη ένταση –όσα κι αν έχει- το πάθος της ανέχειας και την αθλιότητά της, που τη νιώθει σαν στέρηση, γιατί όσο μεγάλο κι αν είναι το έχειν του, η ανέχεια του είναι μεγαλύτερη. Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν το πάθος αυτό προς το απεριόριστο «ύβριν» και θεωρούσαν δεδομένη τη «θεία τιμωρία» του πλεονέκτη. Γι’ αυτό η φιλοσοφία τους στράφηκε γύρω από την ανάγκη παρουσίας ενός μέτρου σ’ όλους τους τομείς της ζωής τους, σ’ όλα τα πράγματα, στην ομορφιά, στην υγεία, τις ώρες του χρόνου και τη μουσική. 


12. Τρόποι προστασίας από τις επιπτώσεις της αλόγιστης κατανάλωσης
     Για να προστατευτεί ο άνθρωπος από τις επιπτώσεις της αλόγιστης κατανάλωσης, είναι απαραίτητο ν’ αποκτήσει μηχανισμούς άμυνας, ηθικής και πνευματικής αντίστασης, ώστε να μην ενδίδει απερίσκεπτα στους καταναλωτικούς πειρασμούς. Αυτό θα τι πετύχει, αν κρίνει και αν είναι εγκρατής. Η διατήρηση της ελεύθερης βούλησης –γιατί, τελικά, εκεί έγκειται το πρόβλημα – βασίστηκε πάντα στη γνώση και το ψυχικό σθένος. Χρειάζεται επίσης, αυτογνωσία, ώστε να γνωρίζει ακριβώς τις ανάγκες του και να τις ιεραρχεί, να γνωρίζει τις δυνατότητές του και να προβαίνει σε σωστές επιλογές. Τέλος, κρίνεται επιβεβλημένη η αναθεώρηση αντιλήψεων και αξιών, για να αποκατασταθεί η ανατραπείσα ισορροπία που πρέπει να υπάρχει ανάμεσα στις υλικές και τις πνευματικές αξίες, ανάμεσα στο ατομικό και στο κοινό συμφέρον. Με λίγα λόγια, και το πρόβλημα της προστασίας από τις επιπτώσεις της αλόγιστης κατανάλωσης ανάγεται σε πρόβλημα κατάλληλης αγωγής και παιδείας. 


13. Υπάρχει λύση (απόσπασμα από το δοκίμιο του Τερζάκη)
     Ας έχουμε το θάρρος να προχωρήσουμε πιο πέρα. Είναι βέβαιο τάχα πως στην πλειοψηφία του, το ανθρώπινο γένος έχει επίγνωση της σκλαβιάς του και πως επιθυμεί αληθινά την απελευθέρωσή του; Τέτοια πράγματα δεν τα επιθυμώ με τα λόγια, τα διεκδικώ με τις πράξεις. Και για να αποκτήσω επίγνωση τι σημαίνει αυτό, ζητάω πρώτα-πρώτα να πληροφορηθώ ποιο είναι το αντίτιμό τους, πόσο στοιχίζουν. Με τα λόγια, όταν διεκδικώ, μου απαντάνε με λόγια. Όταν προχωρήσω στην περιοχή του συγκεκριμένου, βλέπω ότι το αντίτιμο συνίσταται πρώτα-πρώτα σε στερήσεις. Όχι μεγάλες στερήσεις, θυσίες αιματηρές, σωματικές. Αποφυγή να γίνομαι υποχείριος του μηχανισμού που μου έχουν στήσει. Βλέπω, κοντολογίς, κάτι πολύ οδυνηρό, αναμφισβήτητα: ότι για να αποκτήσω κάποια, στοιχειώδη έστω, ανεξαρτησία και ένα ήθος ελεύθερο, ανάγκη να μη χαρίζομαι σε όλους τους πειρασμούς. Η ευμάρεια είναι κάτι απύθμενο, ένα παραισθησιογόνο που προκαλεί εθισμό, και για τούτο απαιτεί όλο και μεγαλύτερες δόσεις. Ζούμε κιόλας σε κοινωνικά σύνολα από τοξικομανείς της ευμάρειας. Να μεταπέσουμε από την έκλυση τούτη σε μιαν εγκράτεια που θα μας φανεί αμέσως ασκητισμός δε γίνεται. Να, όμως που αυτό θα ήταν η μόνη λύση…. 


14. Η γυναίκα στη διαφήμιση: ερωτισμός στη διαφήμιση
     Εικόνες της σύγχρονης γυναίκας στη διαφήμιση: η παρουσία της γυναικείας μορφής στις διαφημίσεις έχει στόχο να προσελκύσει τη γυναίκα καταναλώτρια αλλά πολλές φορές χρησιμοποιείται για να προσελκύσει το ανδρικό καταναλωτικό κοινό. Στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για διαφημίσεις που προβάλλουν προϊόντα που συνδέονται με παραδοσιακούς ρόλους της γυναίκας ως μητέρας και νοικοκυράς. Στη δεύτερη περίπτωση, η γυναικεία μορφή εμφανίζεται κυρίως ως σύμβολο της ανδρικής επιθυμίας (π.χ. διαφημίσεις αυτοκινήτων). Δύσκολα βρίσκει κανείς διαφήμιση οποιουδήποτε προϊόντος που να μη συνδέει το μήνυμά της, ευθέως ή πλάγια, με την επιτυχία, ιδίως την ερωτική. Δύσκολα επίσης μπορεί να βρει διαφήμιση όπου, και πάλι ανεξαρτήτως του προϊόντος που υμνολογείται, οι γυναίκες (ηθοποιοί ή μοντέλα) να μην παριστάνουν επί της οθόνης ότι γεύονται την ακρότατη απόλαυση, την πλήρη ηδονή. Αρκετά διαφημιστικά φιλμάκια και γιγαντοαφίσες μοιάζουν αποσπασμένα από ταινίες σοφτ πορνό. Είτε αυτοκίνητο διαφημίζεται, είτε κινητό ή ξυριστική μηχανή, είτε γιαούρτι ή παγωτό ή σοκολάτα ή σαμπουάν, ο ερωτισμός, επεξεργασμένος ή ωμός και πάντοτε αρσενικών προδιαγραφών, εκλύεται σε μεγάλες δόσεις. Τον παράγουν τα μάτια και τα χείλη, το ημίγυμνο σώμα, τα λόγια και τα υπονοούμενα. Τον παράγει το εκτιθέμενο γυναικείο σώμα, το οποίο παρουσιάζεται σαν δέλεαρ και σαν λεία μαζί, σίγουρη λεία. «Αρκεί να ντυθείς έτσι, αρκεί να φερθείς έτσι κλπ, και ο δρόμος σου θα γίνει αμέσως, άκοπα και ανέξοδα, λεωφόρος του έρωτα και της χαράς, αυτό είναι το υποβλητικό μήνυμα. (Παντελής Μπουκάλας, από άρθρο στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, διασκευασμένο ως κριτήριο αξιολόγησης στο βιβλίο ΙΔΕΕΣ και ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ για την Έκθεση του Άρη Γιαβρή σελ. 183)


15. Διαφήμιση και παιδιά
     Η προβολή διαφημίσεων τις βράδυνες ώρες όχι μόνο επιτρέπει στις εταιρείες να «απλώσουν» χρονικά τις διαφημιστικές τους καμπάνιες, αλλά και να απευθυνθούν σε ένα εξίσου ευάλωτο με τα παιδιά κοινό: τους… γονείς τους. Οι Έλληνες είναι ικανοί να περιορίσουν τις ανάγκες τους προκειμένου να τα δώσουν όλα στα παιδιά τους, δίνοντάς τους λανθασμένες εντυπώσεις σχετικά με την οικονομική τους κατάσταση. Και οι διαφημιστές, φυσικά, γνωρίζουν πώς να εκμεταλλευτούν την ανησυχία των γονιών μήπως το παιδί τους απομονωθεί, αν δεν γίνει κάτοχος ενός πολυδιαφημισμένου προϊόντος. Με αυτό τον τρόπο, οι περισσότεροι γονείς εξαγοράζουν, βέβαια, τις τύψεις ή τις ενοχές τους που δεν έχουν χρόνο να ασχοληθούν με τα παιδιά τους, από την άλλη όμως, με το να τους προσφέρουν συνεχώς υλικά αγαθά, μεγαλώνουν τη λίστα με τις επιθυμίες τους και, το σπουδαιότερο, δεν τα μαθαίνουν ότι υπάρχουν όρια. Κανένα παιχνίδι όμως δεν είναι ικανό να αντικαταστήσει την επαφή των παιδιών με τον πατέρα και τη μητέρα του [βλέπε κι άλλα ενδιαφέροντα κείμενα για τις επιπτώσεις της διαφήμισης στα παιδιά στους ΘΕΜΑΤΙΚΟΥ ΚΥΚΛΟΥΣ Λυκείου] 


16. Ο καταιγισμός διαφημίσεων και οι επιπτώσεις του στον ψυχικό κόσμο των παιδιών
      Η τηλεοπτική εικόνα εισβάλλει με την αμεσότητά της στον «ψυχικό χώρο» των παιδιών μ’ ένα βίαιο τρόπο. Η χωρίς όρια έκθεση των παιδιών στις διαφημίσεις τα οδηγεί αναπόφευκτα στον υπερκαταναλωτισμό. Η προσωπικότητά τους διαμορφώνεται μέσω μιας σειράς ταυτίσεων, αρχικά με τους γονείς και εν συνεχεία με άλλα σημαντικά πρόσωπα που «πρωταγωνιστούν» στις διαφημίσεις. Τα προτεινόμενα ανταγωνιστικά πρότυπα (κούκλες μανεκέν τύπου Μπάρμπι) υπόσχονται τη γρήγορη και εύκολη άνοδο, δημιουργώντας εικόνες σύγχυσης, που μοιραία θα επηρεάσουν τη ψυχολογική και γνωστική ωρίμανση των παιδιών. Επειδή από τα πρότυπα αυτά προβάλλονται μορφές εξαϋλωμένες με έμφαση στη σεξουαλικότητα και σχέσεις επιφανειακές, επιπόλαιες, πρόσκαιρες και ψευδείς, η παιδικότητά τους βιάζεται. Ένα άλλο σοβαρό θέμα, που υπογραμμίζουν οι ψυχολόγοι, είναι η βία που προβάλλεται στα πλαίσια διαφημίσεων παιχνιδιών με τρομακτική όψη. Η βία μοιάζει να διαθέτει ένα προνομιούχο εργαλείο φοβερής αποτελεσματικότητας: την εξουσία. Η παιδική ηλικία γίνεται θέατρο επικίνδυνων τολμημάτων και ανεξιλέωτων συγκρούσεων, όπου συνδυάζεται η ενδογενής επιθετικότητα με την εξωτερική βία, που ασκείται από το περιβάλλον με διάφορες μορφές. [Τζένη Σουμάκη, πρόεδρος Παιδοψυχιατρικής Εταιρείας της Ελλάδος]

ΓΕΝΕΤΙΚΗ - ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ - ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ - ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ - ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗ

ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗ, τα υπέρ και τα κατά για τον άνθρωπο 

1. Το κρίσιμο και επίμαχο θέμα είναι βεβαίως η κλωνοποίηση του ανθρώπου αλλά υπάρχουν και ευεργετικές εφαρμογές για αυτόν. Επομένως η καλή ή κακή χρήση της κλωνοποίησης είναι πρωτίστως θέμα ανθρώπινης ευθύνης.
      Οι απόψεις για το θέμα της κλωνοποίησης, όπως για όλα σχεδόν τα θέματα που ανατρέπουν την πραγματικότητα και δημιουργούν νέα δεδομένα, έχουν δυο πλευρές. Από τη μια, το εκπληκτικό αυτό επίτευγμα της ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ προκαλεί ενθουσιασμό σ’ αυτούς που πιστεύουν ότι ανοίγονται νέοι δρόμοι για εφαρμογές στην ιατρική έρευνα και τη θεραπεία ασθενειών, από την άλλη όμως προκαλεί δέος και ιδιαίτερη ανησυχία σε όσους πιστεύουν ότι και σ’ αυτό τον τομέα οι εφαρμογές δεν θα περιοριστούν στον ιατρικό τομέα. Παράλληλα, εγείρονται και πολλά σοβαρά ηθικά ζητήματα που βρίσκονται στο επίκεντρο ενός δημόσιου διαλόγου για τις εφαρμογές της κλωνοποίησης που πρέπει να επιτραπούν και για εκείνες που πρέπει να απαγορευτούν με νόμο. Αξιοσημείωτη η θέση του Μ. Ματσανιώτη, προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών, που είναι σαφώς θετική. Απορρίπτει βέβαια και αυτός την κλωνοποίηση εμβρύων σε ανθρώπινη μήτρα, κυρίως λόγω των αρνητικών συνεπειών που θα μπορούσε να έχει για τη ζωή των νεογνών, αλλά απορρίπτει ως αβάσιμες και τις ενστάσεις των πολέμιων της κλωνοποίησης πιστεύοντας ότι είναι προϊόντα άγνοιας και αδικαιολόγητου φόβου μπροστά στο άγνωστο. Υποστηρίζει ότι η άγνοια προκαλεί φόβο και δημιουργεί προκαταλήψεις, γι’ αυτό, είναι της γνώμης, ότι πρέπει η κοινωνία να εξοικειώνεται με τα επιτεύγματα της επιστήμης, για να μην τα φοβάται. (μελέτησε το απόσπασμα από το επιστημονικό άρθρο του Μ. Ματσανιώτη στο σχολικό βιβλίο ΕΚΦΡΑΣΗΣ/ έκθεσης σελ. 178)

2. ΤΑ ΘΕΤΙΚΑ ΤΗΣ ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗΣ: εφαρμογές στην ιατρική έρευνα και στη θεραπεία ασθενειών
     Από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα της κλωνοποίησης είναι οι εφαρμογές της στην ιατρική έρευνα και στη θεραπεία ασθενειών. Η κλωνοποίηση, μάλιστα, κυττάρων για τη θεραπεία ιατρικών παθήσεων ονομάζεται θεραπευτική κλωνοποίηση και ρυθμίζεται νομικά. Ήδη σήμερα μπορεί να παραχθεί τεχνητό δέρμα από κλωνοποιημένα κύτταρα για αντιμετώπιση εγκαυμάτων. Επίσης, με την κλωνοποίηση μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά λευχαιμία και ο καρκίνος του μυελού των οστών. Ένας από τους καλύτερους τρόπους, δηλαδή, να υπερνικηθεί αυτή η μορφή καρκίνου είναι ν’ αντικατασταθεί ο μυελός των οστών του ασθενούς. Επειδή όμως είναι πολύ δύσκολο να βρεθεί δότης με τον κατάλληλο τύπο αίματος, η κλωνοποίηση θα μπορούσε ν’ αλλάξει αυτή την κατάσταση παράγοντας κύτταρα μυελού των οστών που να είναι ιστοσυμβατά με το μυελό των οστών του ασθενούς. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι πολύ σύντομα θα μπορούμε να θεραπεύουμε ασθενείς μεταμοσχεύοντας διαφοροποιημένα κύτταρα που θα έχουν καλλιεργηθεί από βλαστοκύτταρα στο εργαστήριο. Έτσι, ασθενείς με εκτεταμένα εγκαύματα, οι πάσχοντες από λευχαιμία ή εκφυλιστικές νόσους του εγκεφάλου και της καρδιάς (πάρκινσον κλπ), θα ωφελούνταν από τη θεραπεία με αντικατάσταση κυττάρων. Η κλωνοποίηση θα μπορούσε να βοηθήσει και σε περιπτώσεις ασθενών που χρειάζονται μόσχευμα (καρδιά, νεφρά, συκώτι κλπ). Οι λίστες αναμονής σ’ αυτές τις περιπτώσεις είναι μεγάλες και πολλά μοσχεύματα αποβάλλονται από τον οργανισμού του ασθενούς ως ξένα. Σήμερα οι επιστήμονες μπορούν να καλλιεργούν σε εργαστήρια υψηλής τεχνολογίας ανθρώπινες καρδιές, συκώτια, ακόμη και μέλη ολόκληρα. Είναι πιθανό στο προσεχές μέλλον να μπορούμε να κατασκευάσουμε ένα ολόκληρο μέλος έτοιμο να τοποθετηθεί σ’ έναν ασθενή που υπέστη ακρωτηριασμό. 


3. ΤΑ ΘΕΤΙΚΑ ΤΗΣ ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗΣ: εφαρμογές για την αντιμετώπιση της στειρότητας
      Τα τελευταία χρόνια αυξάνονται συνεχώς οι δυνατότητες για την αντιμετώπιση και θεραπεία ορισμένων, τουλάχιστον, μορφών στειρότητας. Μια από τις τεχνικές αυτές είναι η εξωσωματική γονιμοποίηση (γονιμοποίηση in vitro – παιδί τους σωλήνα), κατά την οποία ένα ωάριο ενώνεται με ένα σπερματοζωάριο εκτός του σώματος της μητέρας. Η ανάπτυξη της τεχνικής αυτής έχει αποτέλεσμα τη γέννηση χιλιάδων παιδιών σε όλο τον κόσμο από ζευγάρια που, υπό άλλες συνθήκες, δεν θα είχαν καμιά ελπίδα να τεκνοποιήσουν. Η αντιμετώπιση της στειρότητας όμως θα μπορεί να γίνει στο μέλλον με την αναπαραγωγική κλωνοποίηση. Αυτό θα γινόταν με την αντικατάσταση του πυρήνα ενός ανθρώπινου ωαρίου με τον πυρήνα ενός ώριμου κυττάρου, όπου υπάρχει το γενετικό υλικό. Το τροποποιημένο έμβρυο θα εμφυτευόταν κατόπιν στη μήτρα μιας γυναίκας, όπου θα αναπτύσσονταν σε νέο άτομο. Μέχρις στιγμής, όμως, η αναπαραγωγική κλωνοποίηση του ανθρώπου δεν επιτρέπεται σε καμιά χώρα.


4. Βιοτεχνολογία και γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, για την αντιμετώπιση του προβλήματος της πείνας και του υποσιτισμού 
      Ο υποσιτισμός είναι ένα πολύ σημαντικό πρόβλημα ειδικά για τις αναπτυσσόμενες χώρες του τρίτου κόσμου. Η υπέρμετρη αύξηση του πληθυσμού (αναμένεται να αγγίξει τα 8 δισεκατομμύρια τις επόμενες δεκαετίες) οξύνει το πρόβλημα και κάνει επιτακτική την ανάγκη για εξεύρεση λύσης. Η ισοκατανομή των αγαθών είναι ένα ωραίο ιδανικό, που απαιτεί δραστικές μεταβολές στην παγκόσμια πολιτική και οικονομία. Αυτό προς το παρόν φαίνεται απίθανο, έτσι πολλοί αναζητούν άλλες λύσεις, όπως είναι οι νέες τεχνολογίες γεωργίας και τροφίμων. Πιστεύουν, δηλαδή, ότι η χρήση τεχνολογίας γενετικής τροποποίησης στα τρόφιμα, αν προχωρήσει με σύνεση στις έρευνές της, αν αξιοποιηθεί σωστά και λάβει υπόψη πρωτίστως την ασφάλεια των καταναλωτών, μπορεί να γίνει μια αξιόπιστη λύση για το μέλλον. Είναι σημαντικό οι εξελίξεις να παρακολουθούνται όχι μόνο από εταιρείες, αλλά και από κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς που οφείλουν να αξιολογήσουν τα οφέλη και τους κινδύνους των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων και να προτείνουν ουσιώδεις λύσεις. Η βιοτεχνολογία δεν είναι πανάκεια για την πείνα. Όμως μαζί με τις παραδοσιακές βελτιώσεις, την ορθή γεωργική πρακτική και τη σωστή οικονομική πολιτική, μπορεί να γίνει σημαντικός παράγοντας στην επίτευξη καλλίτερης υγείας και οικονομικής ασφάλειας για όλο τον κόσμο. 


5. ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΤΗΣ ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗΣ: υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να γίνει κατάχρηση της τεχνολογίας της κλωνοποίησης οπότε οι επιπτώσεις μπορεί να είναι τρομακτικές
      Το ενδιαφέρον και η ανησυχία επιστημόνων και μη εστιάζεται στο επίμαχο ζήτημα της κλωνοποίησης του ανθρώπου, που εγείρει πολλά ερωτήματα ηθικής τάξης.Έχουν εκφραστεί φόβοι ότι θα μπορούσαν να παραχθούν ανθρώπινοι κλώνοι με μόνο σκοπό να χρησιμοποιηθούν ως «δωρητές» οργάνων. Ακόμη, κάποιος πλούσιος θα μπορούσε να πληρώσει για να φτιάξει έναν κλώνο του εαυτού του, ώστε να χρησιμοποιήσει την καρδιά του κλώνου ως μόσχευμα, για ν’ αντικαταστήσει τη δική του άρρωστη καρδιά. Επίσης, οι επιστήμονες πιστεύουν ότι πολύ σύντομα, θα υπάρχει ενδεχομένως η τεχνολογία, για να μπορεί όποιος θέλει να «σχεδιάσει» το παιδί του. Όλα αυτά, μπορεί να ακόμα να είναι, ως ένα σημείο, υποθέσεις επιστημονικής φαντασίας, δημιουργούν ωστόσο ζητήματα ηθικής τάξης, για τα οποία καλό θα ήταν να έχει ο άνθρωπος εκ των προτέρων ξεκάθαρες θέσεις, για ν’ αντιμετωπίσει σωστά τα προβλήματα που θα προκύψουν από τις πολλαπλές δυνατότητες που ανοίγονται μπροστά του από τις γρήγορες και απρόβλεπτες εξελίξεις της Γενετικής. 


6. Google Baby: μια ανήκουστη φάμπρικα παραγωγής μωρών (ρεπορτάζ από το τύπο)
      Το σεξ ανάμεσα σε μια γυναίκα και έναν άνδρα δεν είναι πλέον ο μόνος τρόπος για να αποκτήσουν παιδί.Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, μια καινούργια φάμπρικα έχει στηθεί: ονομάζεται «μωρά από το ιντερνέτ» και εμπνευστής της είναι ένας ισραηλινός επιχειρηματίας, με ιστορία στην υψηλή τεχνολογία, που υπόσχεται μωρά στα άτεκνα ζευγάρια με ένα απλό κλικ στο ποντίκι του υπολογιστή. Με αυτό το ανήκουστο εμπόριο ασχολείται ένα μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ που προβλήθηκε πρόσφατα σ’ ένα φεστιβάλ κινηματογράφου για θέματα υγείας. Στην ταινία, ο «παραγωγός μωρών» παρέχει στους πελάτες του τη δυνατότητα φτηνής παρένθετης μητέρας από την Ινδία, ως μία οικονομική λύση. Οι ενδιαφερόμενοι επιλέγουν το γενετικό υλικό που προτιμούν και τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνει ο παραγωγός. Η αγορά σπέρματος και ωαρίου γίνεται διαδικτυακά και πολλαπλά έμβρυα παράγονται και καταψύχονται σε υγρό άζωτο. Τα έμβρυα που ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του πελάτη μεταφέρονται αεροπορικά στην Ινδία και εμφυτεύονται στις μήτρες ντόπιων παρένθετων μητέρων. Οι πελάτες εμφανίζονται εννιά μήνες αργότερα για το ετοιμοπαράδοτο μωρό τους. Επομένως, η τεχνολογία έχει αναγάγει αυτή τη τόσο σημαντική υπόθεση σε μια πράξη καθαρά εμπορική και η παγκοσμιοποίηση την κάνει οικονομικά προσιτή. Γύρω στα 25.000 ζευγάρια ετησίως αναζητούν λύση στο πρόβλημα τους ταξιδεύοντας στο εξωτερικό. Είναι ο λεγόμενος «τουρισμός γονιμοποίησης». Το Ισραήλ ηγείται σ’ αυτό το ιδιότυπο είδος τουρισμού, έχοντας τις περισσότερες κλινικές στον κόσμο. Σε αντίθεση με τη θετική εκδοχή αυτής της διαδικασίας, τη λεγόμενη «αλτρουιστική αναπλήρωση», όπου η παρένθετη μητέρα δεν αμείβεται για την προσφορά της, στην επαγγελματική αναπλήρωση υπάρχουν συγκεκριμένες ταρίφες για την εννεάμηνη «απασχόληση». Στην Ινδία, για ευνόητους λόγους, υπάρχουν πολύ φιλικά τιμολόγια, γεγονός που εκμεταλλεύτηκε δεόντως ο ισραηλινός επιχειρηματίας, προκειμένου να κάνει πιο ελκυστικό το «πακέτο προσφοράς» στη διεθνή του πελατεία. 


7. Άλλοι υποθετικοί κίνδυνοι
      Με τις αλλαγές που συμβαίνουν στο χώρο των επιστημών και της τεχνολογίας, είναι πολύ πιθανόν, μέσα στις επόμενες δεκαετίες, ο τρόπος της ζωής να μετασχηματιστεί πολύ πιο θεμελιακά απ’ ότι τα προηγούμενα χίλια χρόνια. Μερικοί, μάλιστα, πιστεύουν ότι είναι πολύ πιθανόν, με τις εξελίξεις που συντελούνται στις επιστήμες της Βιολογίας και της Γενετικής, σε χρόνο λιγότερο από αυτόν που αντιστοιχεί σε μια γενιά, θ’ αλλάξει ριζικά ο τρόπος που προσδιορίζαμε τη ζωή και τη σημασία της ύπαρξης. Παγιωμένες αντιλήψεις για τη φύση και τον άνθρωπο, που διάρκεσαν πολλούς αιώνες, είτε μας αρέσει είτε όχι, θα αναθεωρηθούν κάτω από το φως των νέων δεδομένων. Για παράδειγμα, σε λίγα χρόνια οι επιστήμονες πιστεύουν ότι θα υπάρχει η δυνατότητα να γίνονται γενετικές μεταβολές στα ανθρώπινα έμβρυα μέσα στη μήτρα, έτσι ώστε να διορθώνονται τα γονίδια που ευθύνονται για θανατηφόρες ασθένειες και διαταραχές και να ενισχύονται οι ψυχικές ιδιότητες, η συμπεριφορά, η εξυπνάδα και τα ψυχικά γνωρίσματα του εμβρύου. Όταν, λοιπόν, κάτι τέτοιο θα είναι επιστημονικά εφικτό, ποιος γονιός δεν θα ήθελε να είναι στο χέρι του να σχεδιάσει μερικά από τα χαρακτηριστικά των παιδιών παρεμβαίνοντας κατά το δοκούν στην έννοια της κληρονομικότητας, έτσι όπως την ξέραμε μέχρι σήμερα. Τα παιδιά «κατά παραγγελία» θα στρώσουν το δρόμο για την ανάδυση ενός πολιτισμού της ευγονικής του 21ου αιώνα. Εκφράζονται, ακόμη, φόβοι για το γεγονός ότι, στο πολύ κοντινό μέλλον, οι γενετικές πληροφορίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από εργοδότες, ασφαλιστικές εταιρείες και κυβερνήσεις, με πρόσχημα τον καλύτερο προγραμματισμό της εκπαιδευτικής πολιτικής για παράδειγμα ή των προοπτικών απασχόλησης και άλλα πολλά, τα οποία δεν μπορούμε να τα φανταστούμε σήμερα. Ο αιώνας της βιοτεχνολογίας, επομένως, μπορεί να φέρει τόσο σημαντικές αλλαγές στην καθημερινή μας ζωή, που να επηρεάσει βαθιά την ατομική και συλλογική μας συνείδηση, το μέλλον του πολιτισμού μας και την ίδια τη βιόσφαιρα. Τα οφέλη και οι κίνδυνοι που απορρέουν από αυτό που ονομάζουμε «έσχατο τεχνολογικό σύνορο» προκαλούν θαυμασμό για τις δυνατότητες που έχει ο άνθρωπος, αλλά προκαλούν και δέος, για τις αλλαγές που μοιραία θα επέλθουν σε όλα τα επίπεδα του πολιτισμού.


8. Προτάσεις για την αξιοποίηση της κλωνοποίησης προς όφελος του ανθρώπου
      Η κλωνοποίηση είναι ένα επιστημονικό επίτευγμα που προσφέρει, όπως άλλωστε και πολλά άλλα επιστημονικά επιτεύγματα, εκπληκτικές δυνατότητες. αρκεί βέβαια να αξιοποιηθεί με πνεύμα ουμανισμού. Διατυπώνονται, κατά καιρούς, διάφοροι κανόνες, που πρέπει οπωσδήποτε να τηρηθούν ή σύμφωνα με άλλους, πρέπει να υπάρχει μια κόκκινη γραμμή, την οποία σε καμιά περίπτωση δεν θα πρέπει να υπερβεί ο άνθρωπος. Αυτοί που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τα ηθικά, κυρίως, ζητήματα που θα προκύψουν, τονίζουν με έμφαση ότι ο άνθρωπος δεν είναι μόνο γονίδια. Τα γονίδια είναι βέβαια ένα σύνολο εντολών, που ίσως στο μέλλον ο άνθρωπος θα μπορεί εύκολα ν’ αντικαταστήσει μ’ έναν αλγόριθμο, αλλά εμείς, οι άνθρωποι, είμαστε κάτι παραπάνω από ένα σύνολο εντολών ή έναν πολύπλοκο έστω αλγόριθμο που προορίζεται για έξυπνους υπολογιστές. Η ανθρώπινη φύση είναι ποικιλόμορφη και το πνεύμα αναντικατάστατο. Άρα η κόκκινη γραμμή βρίσκεται ακριβώς σ’ αυτό το σημείο: η Γενετική, όπως εξάλλου και κάθε επιστήμη, αξίζει να μελετήσει την ανθρώπινη φύση και με αυτό τον τρόπο να την κατανοήσει καλύτερα, η προσπάθεια όμως να την υπερβεί ή να παρέμβει και να την αναδημιουργήσει «διορθώνοντας», υποτίθεται, τα κακώς κείμενα της φύσης, είναι η «ύβρις» (με την αρχαιοελληνική σημασία του όρου) που δεν ξέρουμε ακόμα το τίμημά της. Το παράδειγμα, λοιπόν, της Γενετικής είναι χαρακτηριστικό και αποδεικνύει την αλήθεια της άποψης που θεωρεί ότι το περιεχόμενο των επιστημών καθώς και οι εφαρμογές τους δεν μπορεί να είναι ουδέτερες αλλά πρέπει να καθορίζονται από τις προτεραιότητες που κάθε φορά θέτει η κοινωνία και που φυσικά δεν μπορεί να είναι αντίθετες με τις βασικές αξίες που δημιούργησαν τον ανθρώπινο πολιτισμό μέχρι σήμερα. 

9. Ο φόβος της προόδου: σε καμιά περίπτωση όμως οι φόβοι για μελλοντικές επιπτώσεις δεν θα πρέπει να λειτουργούν ανασταλτικά για την ανάπτυξη και εξέλιξη των επιστημών
     Ο άνθρωπος, όπως είπε ο Αριστοτέλης, «φύσει του ειδέναι ορέγεται» και γι’ αυτό ίσως δεν θα πάψει ποτέ ο ν’ αναζητά την αλήθεια για όλα τα ζητήματα με την απόκτηση νέας γνώσης. Ο Ν. Ματσανιώτης, μάλιστα (ιατρός και πρόεδρος της ακαδημίας Αθηνών), πιστεύει ως επιστήμονας ότι καμιά δύναμη δεν μπορεί να σταματήσει την έρευνα με κανόνες επιστημονικής δεοντολογίας και αργά ή γρήγορα ό,τι είναι εφικτό θα επιτευχθεί. Τα όποια νομικά, φιλοσοφικά, θρησκευτικά, ηθικά ή άλλα απαγορευτικά τείχη που ορθώνονται περιστασιακά στη βιολογική έρευνα, θα καταρρεύσουν από την προσφορά που θα έχουν οι έρευνες αυτές στη θεραπεία και αποκατάσταση ανίατων σήμερα βλαβών του ανθρώπινου οργανισμού. Τα ηθικά προβλήματα, αν πραγματικά υπάρχουν και παραμένουν ανεπίλυτα από τους δημιουργούς της προόδου, θα βρεθεί τρόπος ν’ αντιμετωπιστούν. Οι βιολόγοι και οι ιατροί δεν είναι λιγότερο ευφυείς ούτε λιγότερο ηθικοί από τους πολιτικούς ή τους φιλοσόφους. Η ποιότητα του πολιτισμού μας κρίνεται από τη δύναμή του να αφομοιώνει όχι μόνο το παρελθόν αλλά και το μέλλον. Παιδιά, λοιπόν, αυτού του πολιτισμού είναι και τα βιοϊατρικά επιτεύγματα, που μόλις αρχίζουν να ρίχνουν λίγο φως στο μέγα μυστήριο της ζωής. Τις Θερμοπύλες της ελευθερίας δεν τις υπερασπίζονται καλύτερα οι φοβικές προκαταλήψεις αλλά το ελεύθερο πνεύμα του ανθρώπου, που οπλισμένο με τις αξίες του ουμανισμού, δεν θα σταματήσει να δημιουργεί διαρκώς νέα δεδομένα. Με αυτή την έννοια και η κλωνοποίηση και το όποιο άλλο επιστημονικό επίτευγμα θα είναι μια ακόμα θετική δυνατότητα του πολιτισμού μας. 

Ταξική παιδεία σήμερα: ένα σύγχρονο φαινόμενο έκπτωσης της βασικής παιδείας που παρατηρείται πλέον διεθνώς

Ταξική παιδεία σήμερα: ένα σύγχρονο φαινόμενο έκπτωσης της βασικής παιδείας που παρατηρείται πλέον διεθνώς

Μία από τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης που δεν έχει αναδειχθεί όσο θα έπρεπε είναι οι επιπτώσεις της στην εκπαίδευση όλων των βαθμίδων στην Ελλάδα.

Το συγκεκριμένο φαινόμενο όμως δεν αφορά αποκλειστικά τη χώρα μας αφού η έκπτωση στο χώρο της βασικής παιδείας παρατηρείται πλέον διεθνώς. Σε πολλές χώρες, η μεσαία τάξη -ή, για να ακριβολογήσουμε, η ευρεία γκάμα κοινωνικών ομάδων που αποκαλούνται συλλήβδην «μεσαία τάξη»- πλήττεται εντονότερα, αφού σε αυτή ανήκουν όσοι μέχρι πρόσφατα είχαν τη δυνατότητα να προσφέρουν στα παιδιά τους σπουδές σε καλά σχολεία, κολέγια ή πανεπιστήμια, και μία πιο ολοκληρωμένη παιδεία όσον αφορά στις ξένες γλώσσες, την μουσική, τον χορό, ή κάποια αθλήματα που απαιτούν, εκτός των άλλων, σοβαρή επένδυση χρημάτων.

Περισσότερες ευκαιρίες

Σε πρόσφατη έρευνα της ένωσης Αμερικανών Δημοσκόπων για τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στον τρόπο ζωής της μεσαίας τάξης, μερικές ενδιαφέρουσες ερωτήσεις οδήγησαν σε εξίσου ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Η πλειοψηφία των ερωτηθέντων παραδέχτηκε ότι αν και η οικονομική τους κατάσταση έχει ραγδαία μεταβληθεί προς το χειρότερο, διατηρούν τις συνήθειες και την συμπεριφορά που είχαν πριν από πέντε ή και δέκα χρόνια, αφού δεν είναι εύκολο να προσαρμόσουν τις επιθυμίες τους στη νέα, δυσάρεστη πραγματικότητα.

Αν και σχεδόν οι μισοί απάντησαν ότι είχαν πολύ περισσότερες ευκαιρίες να σπουδάσουν και να πετύχουν επαγγελματικά από τους γονείς τους, μόνο το ένα τρίτο απάντησε θετικά στην πιθανότητα τα δικά τους παιδιά να έχουν περισσότερες ή έστω ίσες με αυτούς ευκαιρίες να σπουδάσουν σε καλά πανεπιστήμια και ν’ αποκτήσουν ευρεία παιδεία. Πολλοί τόνισαν ότι αν και το γεγονός αυτό τους προκαλεί έντονη απογοήτευση, θεωρούν καλύτερο, από το να ξοδέψουν τα χρήματά τους στις σπουδές του παιδιού, να εξασφαλίσουν την συνταξιοδότησή τους, ή να μην δημιουργήσουν επιπλέον χρέη που θα επιβαρύνουν τους απογόνους τους.

Στην Ελλάδα των φωτοτυπιών, της εκπαιδευτικής γραφειοκρατίας, των αλλεπάλληλων απεργιακών κινητοποιήσεων για συντεχνιακά αιτήματα, και της κατασπατάλησης των πανεπιστημιακών επιδοτήσεων από τους λάθος ανθρώπους και για τους λάθος λόγους, είναι εύκολο να καταλάβουμε ότι η εκπαίδευση θα υποφέρει περισσότερο απ’ ό,τι συνήθως τα επόμενα χρόνια, δημιουργώντας γενιές νέων ανθρώπων με περιορισμένες γνώσεις και ελλιπή ανθρωπιστική παιδεία.

Όταν η μεσαία τάξη φτάσει να θεωρεί, για παράδειγμα, ότι τα μαθήματα κιθάρας, ο αθλητισμός, ο χορός ή μία ακόμα ξένη γλώσσα, πέρα από την αγγλική, είναι πολυτέλεια, όταν οι περισσότεροι γονείς (έχοντας ήδη περιορίσει διακοπές, εξόδους, και αγορές) σταματούν πλέον τις επισκέψεις σε μουσεία και παιδικά θέατρα, και «κόβουν τα φροντιστήρια», χωρίς την ίδια στιγμή η ποιότητα της εκπαίδευσης που προσφέρουν τα δημόσια σχολεία να έχει βελτιωθεί, ποιο μπορεί στ’ αλήθεια να είναι το αποτέλεσμα;

Λύση μαγική δεν υπάρχει: όσοι πιστεύουμε στην αξία της παιδείας, θα πρέπει με κάθε τρόπο να τονίζουμε με την καθημερινή μας στάση ότι δεν θεωρούμε τον ευτελισμό της ένα ακόμη αναπόφευκτο σημάδι των καιρών.Θα πρέπει επίσης να σκεφτούμε νέους τρόπους ώστε να βοηθήσουμε τους μαθητές να βελτιώσουν τις επιδόσεις τους. Ένα χρήσιμο παράδειγμα είναι η κίνηση της Πολιτείας της Μασαχουσέτης για την παιδαγωγική ενίσχυση οικονομικά αδύνατων οικογενειών: οργάνωσε ένα εκτενές δίκτυο φροντιστηριακών μαθημάτων εντός και εκτός «διδακτέας ύλης», τα οποία προσφέρονται δωρεάν από ειδικά εκπαιδευμένους φοιτητές των Παιδαγωγικών Σχολών. Την χρηματοδότηση αυτών των μαθημάτων αναλαμβάνει ο εκάστοτε Δήμος.

Από το αν και ποιο βιβλίο θα αγοράσουμε για τα παιδιά -αντί για μία ακόμη Μπάρμπι ή άλλο ένα αυτιστικό βιντεογκέιμ- μέχρι το είδος των πιέσεων που θα ασκήσουμε υπέρ του σεβασμού της επιστημονικής εγκυρότητας της γνώσης που παρέχεται σε όλες τις σχολικές βαθμίδες -και η οποία βάλλεται πλέον συστηματικά από κάθε αυτόκλητο κι αδαή «εθνοσωτήρα»- οι πράξεις μας έχουν σημασία, αποτελώντας απαραίτητο αντίδοτο στην πολιτισμική υποβάθμιση που βιώνουμε καθημερινά.

[ΠΗΓΗ: Εύα Στάμου – BOOKPRESShttp://bookpress.gr/  ]